 |
| Tổng thống Obama tại Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - châu Phi lần đầu tiên, tháng 8/2014. |
Giành lại châu Phi trong cuộc đua với các đối thủ "nặng ký" như Trung Quốc là điều mà Ngoại trưởng Mỹ John Kerry không hề úp mở trong phát biểu khai mạc Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - châu Phi lần đầu tiên (4-6/8). Với hơn 1 tỷ dân và dồi dào tài nguyên thiên nhiên, châu Phi hiện trở thành một điểm đến hấp dẫn để Mỹ cũng như các cường quốc mới nổi tìm mọi cách "vẽ lại bản đồ ảnh hưởng" ở châu lục này.
"Vũ khí" xây dựng
Năm 2011, sau thiệt hại nặng nề ở các khu vực bị coi là bất ổn, như Iran, Nigeria, Sudan, Nam Sudan và Venezuela, Trung Quốc nhanh chóng lên kế hoạch "tái chiếm châu Phi" tranh giành với Mỹ. Về hình thức, Trung Quốc tuyên truyền cho thế giới thấy rằng họ phát triển quan hệ với châu Phi theo kiểu mới: bình đẳng, tin tưởng lẫn nhau về mặt chính trị, hợp tác thắng lợi về mặt kinh tế, giao lưu văn hóa. Đây là những biện pháp chính tạo cơ sở cho sự phát triển toàn diện giữa Trung Quốc và châu Phi ở những giai đoạn sau.
Trung Quốc lập "Quỹ phát triển châu Phi" với 5 tỷ USD để trợ cấp những nước khó khăn, bãi bỏ thuế xuất khẩu từ 190 mặt hàng lên 440 mặt hàng xuất sang châu Phi, viện trợ 38 triệu USD cho các công trình công ích, như trường học, bệnh viện, trạm y tế phòng bệnh, thuốc chữa bệnh. Kể từ đó, Trung Quốc đã ồ ạt đầu tư vào 49 nước châu Phi và đẩy nhanh tốc độ buôn bán với các nước này.
Các nhà phân tích về quan hệ Trung Quốc - châu Phi nhận định, tác động của Trung Quốc đối với châu Phi là một trong những sự thay đổi lớn nhất về mặt địa chính trị trên phạm vi toàn cầu trong giai đoạn đầu của thế kỷ XXI. Trung Quốc thường được giới truyền thông châu Phi miêu tả là sử dụng "vũ khí" xây dựng hàng loạt khi họ mở rộng sự hiện diện của mình trên châu lục. Trung Quốc đang khai thác mạnh dầu khí và khoáng sản từ các nước như Nam Sudan, Angola, Sudan và Zimbabwe, và biến chúng thành các sản phẩm làm suy giảm nguồn cung từ các nhà cung cấp truyền thống ở Mỹ và châu Âu. Tác động của Trung Quốc đối với châu Phi hiện diện rõ ràng. Từ các sân bay quốc tế đến các cửa hiệu ở miền thôn quê, đâu đâu cũng có các sản phẩm của Trung Quốc.
Mất bò mới lo làm chuồng
Trong tình cảnh hiện nay, Mỹ bị cho là "mất bò mới lo làm chuồng". Từng là đối tác thương mại hàng đầu của châu Phi, Mỹ đã bị Trung Quốc "hất cẳng" ra khỏi châu Phi một cách nhanh chóng, dễ dàng từ 5 năm trước. Hiện Mỹ chỉ là đối tác thương mại lớn thứ ba của châu Phi, với kim ngạch thương mại hai chiều đạt 60 tỷ USD, thua xa Trung Quốc (200 tỷ USD) và EU (170 tỷ USD).
Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Phi được coi là con đường để Mỹ chạy đua giành lại lợi ích từ sự nổi lên của kinh tế châu lục đen. New York Times bình luận, với nhiều kế hoạch đặt ra, Washington đang rất hào hứng trong việc thuyết phục châu Phi, rằng hệ thống tư bản của Mỹ có thể đem lại những ưu điểm đối với các nước châu Phi, hơn Trung Quốc. Tổng thống Obama cho biết, Mỹ muốn thay đổi cách tiếp cận của nước này với châu Phi, bằng một mô hình mới không chỉ dựa trên viện trợ mà còn dựa trên thương mại và quan hệ đối tác kinh tế bình đẳng. Thế nhưng, Mỹ đã bị Trung Quốc qua mặt để trở thành đối tác thương mại lớn nhất của châu Phi. Thậm chí, một số lãnh đạo châu Phi còn gọi Trung Quốc là "người bạn số một", dù quan hệ với Trung Quốc không phải chỉ toàn màu hồng. Vì thế, muốn chống lại ảnh hưởng của Trung Quốc, hẳn Mỹ phải cần một kế sách lâu dài.
Hành động của Mỹ tuy muộn màng, nhưng giới chuyên gia Trung Quốc cũng có nhận định, dù Bắc Kinh đã rót hàng tỷ USD đầu tư vào châu Phi thì "con đường cái quan" sẽ không thông thoáng như kỳ vọng. Vậy, liệu Mỹ có thể cứu vãn quan hệ của mình với châu Phi hay không? Câu trả lời là "Có". Tổng thống Rwanda Paul Kagame trong một cuộc trả lời phỏng vấn mới đây với Bloomberg cho rằng: "Các cuộc thảo luận như thế này nên được bắt đầu từ lâu rồi. Nếu mọi thứ đi đúng hướng thì các mối quan hệ hợp tác giữa Mỹ và châu Phi có khả năng vượt qua mối quan hệ giữa châu Phi và châu Âu, thậm chí vượt qua cả Trung Quốc".
Còn Tổng thống da màu đầu tiên của Mỹ đã rất khôn khéo khi phát biểu trước các lãnh đạo châu Phi rằng: "Tôi đang đứng trước các ngài với tư cách là Tổng thống Mỹ và là con trai của một người đàn ông đến từ châu Phi". Các nhà bình luận cho rằng, thời gian tới cuộc chạy đua giữa Mỹ và Trung Quốc tại châu Phi sẽ rất gay gắt khốc liệt không kém phần cam go như cuộc chạy đua ở châu Á - Thái Bình Dương.
Minh Anh
