 |
| Chủ tịch Fidel Castro đến Đại sứ quán Cộng hòa miền Nam Việt Nam dự chiêu đãi mừng Đại thắng mùa Xuân 1975. |
Dù chỉ có may mắn công tác tại Cuba trong ba năm (1972-1975), nhưng nhiệm kỳ Đại sứ cuối cùng của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (trước khi nước nhà thống nhất) tại Cuba đã để lại trong tôi nhiều ấn tượng sinh động về nghĩa tình có một không hai đó.
Ngoại lệ về lễ tân
Giữa năm 1972, tôi nhận hai nhiệm vụ công tác hầu như cùng một thời điểm tại Tây bán cầu. Nhiệm vụ thứ nhất là làm thành viên Đoàn đại biểu Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tham dự Hội nghị ngoại trưởng Phong trào Không liên kết, tổ chức tại Guyana (Trung Mỹ).
Đoàn chúng tôi cần sang Havana để trao đổi với Đoàn Cuba trong phối hợp vận động, đấu tranh nhằm nâng Chính phủ lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam từ "quan sát viên" lên "thành viên chính thức" của Phong trào. Từ Havana, Đoàn Việt Nam sẽ "quá giang" chuyên cơ của Cuba để đến Guyana rồi lại trở lại Cuba.
Cùng thời điểm này, tôi có thêm nhiệm vụ đến Havana để tiếp quản vị trí Đại sứ Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Cuba do Đại sứ Nguyễn Minh Phương hết nhiệm kỳ về nước.
Tuy nhiên, khi tôi đến Havana thì Đại sứ Nguyễn Minh Phương vẫn chưa lên đường. Theo thông lệ lễ tân, sau khi tham dự Hội nghị Ngoại trưởng Không liên kết, tôi phải về nước, đợi ít hôm, chờ Đại sứ cũ rời nhiệm sở thì tôi mới vượt Đại Tây Dương một lần nữa để đến Havana nhận nhiệm vụ. Quy định "bất thành văn" của lễ tân ngoại giao là Đại sứ mãn nhiệm và tân Đại sứ không được có mặt cùng một lúc tại Đại sứ quán. Thế nhưng, làm theo thông lệ này sẽ mất thì giờ và nhất là tốn kém trong bối cảnh kinh tế trong nước lúc bấy giờ.
Sớm nhận ra tình huống tế nhị đó của Việt Nam, phía Cuba đã chủ động đưa ra giải pháp hết sức đơn giản cho vấn đề: Tân Đại sứ vẫn cùng Đoàn Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tới Havana để chuẩn bị tham dự Hội nghị Không liên kết.
Hôm đó, Vụ trưởng Lễ tân Bộ Ngoại giao Cuba có mặt tại sân bay đón tân Đại sứ trọng thể theo thông lệ và truyền thông Cuba tới quay phim, chụp ảnh, phỏng vấn tôi như bình thường, nhưng chưa đưa tin. Sau khi tôi dự xong Hội nghị Không liên kết và trở lại Cuba, lúc đó Đại sứ Nguyễn Minh Phương đã rời Havana thì truyền thông Cuba mới đưa tin tôi đến Cuba nhận nhiệm vụ.
"Bao cấp" cả cơ quan đại diện
Hồi ấy, Cuba thực hiện "bao cấp quốc tế" đối với Việt Nam cả ở trong nước và ở nước bạn. Vì thế, bạn đài thọ toàn bộ chi phí cho Đại sứ quán miền Nam Việt Nam, từ nhà cửa, xe cộ, lương nhân viên người địa phương, sinh hoạt phí cho cán bộ, nhân viên Việt Nam, đến các chi phí văn phòng, hành chính, nghiệp vụ hoạt động đối ngoại… Trụ sở Đại sứ quán là một biệt thự xinh xắn, có sân, vườn rộng rãi, tọa lạc tại một khu phố bình dân.
Đến đầu năm 1973, sau khi Hiệp định Paris về Việt Nam được ký kết, Vụ trưởng Vụ Á - Úc (Bộ Ngoại giao Cuba) đã tới thăm Đại sứ quán với thông báo: "Cuba quyết định chuyển Đại sứ quán Việt Nam tới một biệt thự sang trọng ở trung tâm Thủ đô, nơi có đông đảo các cơ quan của Đoàn ngoại giao". Ông giải thích thêm, sau khi Hiệp định Paris về Việt Nam được ký kết, vị thế quốc tế của Việt Nam nói chung và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam nói riêng được nâng cao hơn rất nhiều. Cuba cho rằng cơ ngơi của Đại sứ quán phải tương xứng với vị trí quốc tế mới của cách mạng miền Nam Việt Nam.
Trụ sở mới của Đại sứ quán Cộng hòa miền Nam Việt Nam là một biệt thự cổ kính, xây dựng theo kiến trúc Tây Ban Nha ở Đại lộ số 5 (Quinta Avenida), nay là trụ sở của Đại sứ quán Việt Nam tại Havana. Không chỉ có vậy, bạn còn cung cấp thêm cho phía Việt Nam một nhà nghỉ với đầy đủ tiện nghi bên bờ biển Santa Maria, chỉ cách Thủ đô khoảng 20km để các cán bộ, nhân viên Đại sứ quán Việt Nam đến nghỉ cuối tuần hoặc nghỉ lễ.
Chuyến thăm mong chờ
Từ lâu, Chủ tịch Fidel Castro muốn thăm Việt Nam để tận mắt chứng kiến cuộc chiến đấu kiên cường và thắng lợi vẻ vang của quân và dân ta trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước. Đặc biệt, ông muốn được hội kiến với Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Niềm vinh hạnh trong nhiệm kỳ Đại sứ của tôi tại Cuba là được đón Chủ tịch Fidel Castro tới thăm Việt Nam. Kế hoạch là sau khi tham dự Hội nghị thượng đỉnh lần thứ tư Phong trào Không liên kết (họp tại Algiers tháng 9/1973), Chủ tịch Fidel sẽ từ đó bay thẳng đến Hà Nội để thăm miền Bắc Việt Nam, rồi thăm vùng giải phóng miền Nam ở tỉnh Quảng Trị.
Theo lễ tân ngoại giao, tôi phải có mặt trong nước trước khi chuyên cơ của Chủ tịch Fidel hạ cánh xuống Hà Nội. Thế nhưng, một khó khăn lại nảy sinh vì tôi cũng là thành viên Đoàn đại biểu miền Nam Việt Nam, do Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ dẫn đầu, tham dự Hội nghị nói trên. Sau Hội nghị, Fidel sẽ bay thẳng đến Hà Nội, còn tôi phải đi máy bay của hãng Aeroflot, quá cảnh Moscow mất năm, bảy ngày thì không thể về kịp.
Một vinh dự khác đến với tôi khi Vụ trưởng Lễ tân - Bộ ngoại giao Cuba đã tạo điều kiện cho tôi được tháp tùng Chủ tịch Fidel trên chuyên cơ của bạn từ Algiers tới Hà Nội. Tôi đã được ngồi cùng chuyên cơ và chung khoang với Chủ tịch Fidel. Nhờ đó, tôi có dịp trò chuyện với ông trong suốt chuyến đi, mà chủ yếu là về tình hình miền Nam sau ngày ký Hiệp định Paris, về vùng giải phóng Quảng Trị.
Chủ tịch Fidel Castro cùng Đoàn cấp cao Cuba, sau khi thăm Thủ đô Hà Nội, vào thăm vùng giải phóng miền Nam bằng chuyên cơ nhỏ từ Gia Lâm đến Đồng Hới, rồi từ đó đi Quảng Trị bằng ôtô. Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng cùng đi với Đoàn bạn. Còn tôi và một số cán bộ Bộ Ngoại giao Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam thì có mặt tại sân bay Đồng Hới để đón khách.
Sáng sớm ngày 16/9/1973 đoàn xe của Fidel vượt vĩ tuyến 17, tiến về hướng "thủ đô" của miền Nam giải phóng và trở thành vị nguyên thủ quốc gia nước ngoài đầu tiên và duy nhất thăm vùng giải phóng miền Nam tại tỉnh Quảng Trị chỉ cách chiến tuyến của quân thù không đầy 20 cây số đường chim bay.
Tại đồi 241 còn ngổn ngang xác xe tăng, đại bác quân thù, Fidel đã phất cao lá cờ truyền thống của sư đoàn Vinh Quang, dõng dạc hô to: "Các đồng chí hãy đem lá cờ bách chiến bách thắng này cắm trên đất Sài Gòn giải phóng!" Ngày 30/4/1975, lòng tin mãnh liệt ấy của Fidel đã trở thành sự thật.
Kết thúc chuyến thăm lịch sử hai miền Bắc - Nam Việt Nam, Chủ tịch Fidel Castro xúc động phát biểu trong cuộc chiêu đãi trọng thể tại Phủ Chủ tịch ở Hà Nội: "Chúng tôi đến đất nước anh hùng này với lòng khâm phục lớn lao. Chúng tôi rời khỏi chốn này với lòng khâm phục càng lớn lao hơn. Những chiến công và tấm gương tuyệt vời của các đồng chí là sự cổ vũ to lớn đối với chúng tôi. Tuy nhiên, khi ra về, chúng tôi mang theo một nỗi buồn khôn nguôi vì không đến Việt Nam trước ngày 3/9/1969, không hân hạnh được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh - người mà chúng tôi hết lòng ngưỡng mộ. Tuy nhiên, chúng tôi thấy rằng, sự nghiệp, những lời giáo huấn, đức tính cần cù lao động, tấm gương, lòng dũng cảm và sự khiêm tốn của Người được thể hiện trong mỗi người dân Việt Nam".
Đối với tôi, một người đã gần 90 tuổi đời và hơn 40 năm tuổi nghề thì những ký ức đẹp đẽ trong ba năm công tác tại quốc đảo Mỹ Latinh này mãi mãi không bao giờ phai. Những tình cảm mà Cuba dành cho Việt Nam trong thời chiến cũng như thời bình chính là minh chứng sống động cho mối tình thủy chung và trong sáng giữa hai dân tộc.
Võ Anh Tuấn *
(*) Đại sứ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Cuba từ 1973 - 1975.
