Thỏa thuận Mỹ-Iran: Hồi kết của xung đột Vùng Vịnh đã đến?

Thỏa thuận Mỹ-Iran: Hồ kết của xung đột Vùng Vịnh liệu đã kết thúc?

Dù Bản ghi nhớ giữa Mỹ-Iran đã góp phần giảm nguy cơ xung đột trực tiếp, triển vọng hòa bình lâu dài của khu vực vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố. (Nguồn: Ảnh tạo bằng AI)

Ngày 17/6, sau khi Mỹ và Iran ký kết trực tuyến Bản ghi nhớ Islamabad, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố: "Tàu thuyền đang bắt đầu di chuyển trở lại, nhiều chiếc chở đầy dầu mỏ, rời khỏi eo biển Hormuz".

More from WVR
100 ngày chiến sự Iran đã gây tổn thất gì cho Lầu Năm Góc, nền kinh tế Mỹ và cả Tổng thống Trump?

Tuyên bố này được xem là tín hiệu cho thấy căng thẳng tại một trong những điểm nóng chiến lược nhất thế giới đang tạm thời hạ nhiệt.

Tuy nhiên, một bài viết đăng trên tạp chí Modern Diplomacy của tác giả Hammad Gillani, thực tập sinh nghiên cứu tại Viện Tầm nhìn Chiến lược (SVI), Islamabad (Pakistan) đặt câu hỏi: Liệu thỏa thuận Mỹ-Iran có thực sự mở ra một giai đoạn ổn định mới cho Trung Đông, hay chỉ là khoảng lặng giữa những vòng xoáy cạnh tranh quyền lực chưa có hồi kết?

Theo bài viết, dù thỏa thuận đã góp phần giảm nguy cơ xung đột trực tiếp giữa Washington và Tehran, triển vọng hòa bình lâu dài của khu vực vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ vai trò của Israel, các lực lượng đồng minh của Iran cho tới sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc bên ngoài khu vực.

Những điểm mơ hồ

Theo một số nội dung Bản ghi nhớ Islamabad đã được công bố, văn kiện này được thiết kế theo hai giai đoạn: trước hết là ngừng bắn và chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch, sau đó là tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm xử lý các vấn đề cốt lõi còn tồn đọng giữa các bên.

Tuy nhiên, bài viết trên Modern Diplomacy nhấn mạnh rằng, điểm then chốt không nằm ở những điều khoản đã công khai, mà ở các nội dung chưa được làm rõ. Trong đó, câu hỏi trung tâm là liệu thỏa thuận cuối cùng có bao gồm điều khoản hạn chế hoặc chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran hay không.

Theo kịch bản được đặt ra, nếu điều khoản này được đưa vào, Iran sẽ phải dừng mọi hoạt động làm giàu uranium vượt nhu cầu dân sự.

Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định nội dung này đã đạt được đồng thuận, trong khi Tehran phủ nhận. Ngược lại, nếu điều khoản bị loại bỏ hoặc tạm gác, điều đó sẽ bị xem là một thất bại chính trị đối với Washington.

Bên cạnh đó, tương lai an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz cũng là vấn đề gây tranh cãi, khi Ngoại trưởng Iran tuyên bố các quy định đi lại trên tuyến hàng hải chiến lược này sẽ không trở lại trạng thái như trước xung đột.

Một điểm khác là vai trò và hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông, trong bối cảnh Tehran tiếp tục yêu cầu Washington rút quân, đồng thời phía Mỹ lại đặt điều kiện liên quan đến việc giải thể các lực lượng đồng minh của Iran trong khu vực. Cùng với đó là câu hỏi về vị trí của Israel trong cấu trúc thỏa thuận: liệu Tel Aviv có được tham vấn hay không, hay bản ghi nhớ này chỉ giới hạn ở khuôn khổ Mỹ–Iran.

Đến nay, tất cả những vấn đề trên vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Điểm đồng thuận thực chất duy nhất được xác lập là việc tạm thời chấm dứt các hành động thù địch, trong khi các bất đồng chiến lược cốt lõi vẫn được giữ nguyên.

Một Trung Đông mới?

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei từng khẳng định: “Đạt được một bản ghi nhớ không có nghĩa là những tội ác đã được tha thứ hoặc bị lãng quên”. Theo bài viết trên Modern Diplomacy, phát biểu này phản ánh một vấn đề cốt lõi: ký ức về đối đầu vẫn còn nguyên vẹn thì nền tảng cho một hòa bình bền vững vẫn rất mong manh.

Ở chiều ngược lại, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng nhấn mạnh: “Đó là quyết định của Tổng thống Trump; chúng tôi có lợi ích riêng của mình”, cho thấy lập trường ưu tiên lợi ích an ninh quốc gia thay vì đặt cược vào tiến trình hòa giải khu vực.

Những phát biểu này cho thấy bản ghi nhớ hòa bình chưa kéo theo sự điều chỉnh thực chất trong tính toán chiến lược của các bên.

Iran vẫn giữ nguyên quan điểm về các hành động thù địch từ Mỹ và Israel, trong khi Israel tiếp tục ưu tiên lợi ích an ninh riêng, bất chấp các nỗ lực hòa giải giữa Washington và Tehran. Vì vậy, thỏa thuận hiện tại chủ yếu mới dừng ở mức hạ nhiệt căng thẳng, chưa thể xử lý tình trạng thiếu lòng tin kéo dài nhiều thập niên.

Trong bối cảnh đó, triển vọng ổn định khu vực vẫn còn nhiều bất định. Việc xung đột tại Gaza chưa chấm dứt, các cuộc không kích ở Lebanon vẫn tiếp diễn, cùng với những khác biệt chiến lược cốt lõi giữa Iran và Israel chưa được giải quyết, khiến bất kỳ thỏa thuận tạm thời nào cũng khó trở thành nền tảng cho một trật tự bền vững.

Tác giả bài viết cũng lưu ý rằng, chính quyền Tổng thống Donald Trump hiện quy tụ nhiều nhân vật có quan điểm ủng hộ Israel, làm gia tăng khả năng Washington tiếp tục bị chi phối bởi các ưu tiên của đồng minh thân cận nhất tại Trung Đông.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận có thể mang lại lợi ích chính trị ngắn hạn cho ông Trump, nhất là khi sự ủng hộ trong nước suy giảm trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tuy nhiên, khả năng Mỹ điều chỉnh hoặc đảo ngược một số cam kết trong tương lai vẫn được đánh giá là khó loại trừ.

Bên cạnh đó, cả Mỹ và Israel đều chưa phải những đối tác đủ độ tin cậy đối với Tehran. Ông Trump từng nhiều lần thay đổi lập trường, trong khi Israel chưa cho thấy dấu hiệu sẵn sàng tiến tới một thỏa thuận thực chất với Iran.

Theo tác giả bài viết, nhìn chung, bản ghi nhớ hiện nay khó có thể được xem là điểm kết thúc của khủng hoảng. Nó có thể tạo ra khoảng lặng chiến thuật và mở ra không gian đối thoại hạn chế, nhưng chưa giải quyết được các mâu thuẫn chiến lược nền tảng, khiến tiến trình cạnh tranh quyền lực tại Trung Đông nhiều khả năng vẫn tiếp tục kéo dài.

100 ngày chiến sự Iran đã gây tổn thất gì cho Lầu Năm Góc, nền kinh tế Mỹ và cả Tổng thống Trump?

Theo ước tính của CNN, Mỹ đã chịu thiệt hại khổng lồ sau 100 ngày chiến sự với Iran, không chỉ riêng về khía cạnh ...