AFF 2026: Thúc đẩy các sáng kiến của ASEAN về phòng ngừa xung đột

Các diễn giả tại phiên thảo luận. (Ảnh: Thành Long)

Chiều 9/6, trong khuôn khổ ngày khai mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026, đã diễn ra phiên thảo luận quy tụ các nhà hoạch định chính sách, học giả và chuyên gia nhằm trao đổi về những hướng tiếp cận mới trong phòng ngừa xung đột theo hướng chủ động, linh hoạt và phù hợp hơn với bối cảnh khu vực, quốc tế hiện nay.

Các diễn giả cũng tập trung thảo luận về những sáng kiến có thể giúp ASEAN củng cố thực chất năng lực phòng ngừa xung đột, đồng thời làm rõ vai trò của các đối tác trong việc hỗ trợ ổn định khu vực.

Tham dự phiên thảo luận có ĐS. Gillian Bird, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Australia tại Việt Nam; bà Izumi Nakamitsu, Phó Tổng thư ký Liên hợp quốc, Đại diện cấp cao về Giải trừ quân bị; ông Isidro L. Purisima, Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Cố vấn Tổng thống về hòa bình, hòa giải và thống nhất của Philippines; TS. Chem Widhya, Tổng Thư ký Hội đồng Liên nghị viện ASEAN (AIPA); ông Vương Khanh, Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền, Trưởng Phái đoàn Trung Quốc tại ASEAN cùng nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu.

Chủ động phòng ngừa xung đột từ sớm

Đại sứ Australia tại Việt Nam Gillian Bird điều hành phiên thảo luận. (Ảnh: Thành Long)

Mở đầu phiên thảo luận, Đại sứ Gillian Bird cho rằng, trong bối cảnh môi trường chiến lược khu vực và quốc tế ngày càng phức tạp, phòng ngừa xung đột và giảm thiểu rủi ro đang trở thành nội dung trọng tâm của nhiều cuộc thảo luận toàn cầu.

Theo bà, nhiều cuộc khủng hoảng không chỉ xuất phát từ khác biệt lợi ích mà còn do thiếu các kênh liên lạc đủ tin cậy, thiếu không gian để hạ nhiệt căng thẳng và thiếu cơ chế có khả năng chuyển đối đầu thành đối thoại. Vì vậy, ASEAN cần chủ động hơn trong nhận diện sớm nguy cơ xung đột thay vì chỉ tập trung ứng phó khi khủng hoảng đã xảy ra.

Đại sứ Australia nhấn mạnh các quốc gia cần tăng cường đầu tư cho công cụ cảnh báo sớm, cơ chế đối thoại và các thể chế khu vực dựa trên luật lệ nhằm duy trì hòa bình, ổn định và vai trò trung tâm của ASEAN trong dài hạn.

Bà Izumi Nakamitsu, Phó Tổng thư ký Liên hợp quốc kiêm Đại diện cấp cao về Giải trừ quân bị phát biểu. (Ảnh: Thành Long)

Phát biểu dẫn đề, bà Izumi Nakamitsu, Phó Tổng thư ký Liên hợp quốc kiêm Đại diện cấp cao về Giải trừ quân bị, cho rằng mục tiêu cốt lõi của phòng ngừa xung đột là tạo ra các lựa chọn ngoại giao linh hoạt trước khi căng thẳng leo thang.

Theo bà, ASEAN cần thu hẹp khoảng cách giữa “cảnh báo sớm” và “hành động sớm” thông qua các cơ chế giám sát rủi ro khu vực, tăng cường chia sẻ thông tin, xây dựng lòng tin và phối hợp trong các lĩnh vực an ninh biển, an ninh mạng hay các thách thức phi truyền thống.

“Kinh nghiệm của ASEAN cho thấy những bước tiến bền vững thường được hình thành từ các sáng kiến thực chất, từng bước và dựa trên đồng thuận”, bà Izumi Nakamitsu nhận định.

Ông Isidro L. Purisima, Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Cố vấn Tổng thống về hòa bình, hòa giải và thống nhất của Philippines,. (Ảnh: Thành Long)

Trong khi đó, ông Isidro L. Purisima, Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Cố vấn Tổng thống về hòa bình, hòa giải và thống nhất của Philippines, nhấn mạnh phòng ngừa xung đột không chỉ là vấn đề an ninh mà còn gắn chặt với quản trị, phát triển và tính bao trùm xã hội.

Theo ông, bất bình đẳng, biến đổi khí hậu, thông tin sai lệch hay cạnh tranh chiến lược đều có thể trở thành tác nhân gây bất ổn nếu không được xử lý từ sớm. Ông cho rằng đối thoại cần được đặt cao hơn đối đầu, đồng thời người dân phải nhìn thấy lợi ích cụ thể mà hòa bình mang lại thông qua sinh kế, việc làm và cơ hội phát triển.

TS. Chem Widhya, Tổng thư ký Hội đồng Liên nghị viện các quốc gia ASEAN (AIPA). (Ảnh: Thành Long)

Về phần mình, TS. Chem Widhya, Tổng Thư ký AIPA, cho rằng ASEAN hiện đã có nhiều cơ chế phòng ngừa xung đột như TAC, ARF, ADMM+ hay ASEAN+3. Vì vậy, điều quan trọng không phải là tạo thêm cơ chế mới mà là bảo đảm các cam kết hiện có được thực thi đầy đủ và hiệu quả.

Theo ông, các cơ quan lập pháp có thể đóng góp thiết thực vào nỗ lực gìn giữ hòa bình thông qua việc nội luật hóa các thỏa thuận khu vực, giám sát thực thi và đưa tiếng nói của người dân vào quá trình hoạch định chính sách.

Bà Éléonore Caroit, Bộ trưởng phụ trách Cộng đồng Pháp ngữ, Quan hệ đối tác quốc tế và công dân Pháp ở nước ngoài của Pháp. (Ảnh: Thành Long)

Khép lại phần phát biểu chính bằng thông điệp video, bà Éléonore Caroit, Bộ trưởng phụ trách Cộng đồng Pháp ngữ, Quan hệ đối tác quốc tế và công dân Pháp ở nước ngoài của Pháp, cho rằng cộng đồng quốc tế thường chỉ chú ý đến các cuộc chiến đã bùng nổ mà chưa đánh giá đúng vai trò của ngoại giao và đối thoại trong ngăn ngừa xung đột từ sớm.

Dẫn lại phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La, bà nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì các “lối thoát ngoại giao”, bao gồm các kênh tham vấn, sáng kiến xây dựng lòng tin và diễn đàn trao đổi nhằm giúp các bên hiểu rõ lập trường của nhau trước khi căng thẳng leo thang.

ASEAN cần củng cố nội lực và vai trò trung tâm

Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền, Trưởng Phái đoàn Trung Quốc tại ASEAN Vương Khanh (phải) và bà Susannah Patton, Giám đốc Hợp tác châu Á của Đại học RMIT, đồng thời là Nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Lowy (Australia). (Ảnh: Thành Long)

Tiếp nối phiên thảo luận, Đại sứ Vương Khanh, Trưởng Phái đoàn Trung Quốc tại ASEAN, cho rằng trong bối cảnh thế giới ngày càng bất định, các quốc gia cần từ bỏ tư duy Chiến tranh Lạnh và đối đầu theo khối để hướng tới cách tiếp cận an ninh chung, toàn diện và bền vững.

Ông nhấn mạnh vai trò của các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) hay Diễn đàn Đông Á (EAS) trong thúc đẩy đối thoại, thu hẹp khác biệt và xây dựng cấu trúc an ninh khu vực cân bằng, hiệu quả.

Theo Đại sứ Vương Khanh, phát triển là nền tảng căn bản của hòa bình lâu dài. Trung Quốc mong muốn tiếp tục phối hợp với ASEAN thúc đẩy các sáng kiến phát triển, tận dụng hiệu quả các khuôn khổ hợp tác như Vành đai và Con đường hay RCEP nhằm tăng cường kết nối kinh tế và củng cố chuỗi cung ứng khu vực.

Từ góc nhìn học giả Australia, bà Susannah Patton, Giám đốc Hợp tác châu Á của Đại học RMIT và Nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Lowy, đánh giá ASEAN đã đạt được nhiều thành công trong phòng ngừa xung đột thông qua việc hình thành các “thói quen hợp tác” và thúc đẩy giao lưu nhân dân. Bà lưu ý không phải mọi cuộc xung đột đều bắt nguồn từ những tính toán sai lầm có thể giải quyết bằng các biện pháp xây dựng lòng tin.

GS. Thitinan Pongsudhirak, chuyên gia cao cấp của Đại học Chulalongkorn, Thái Lan (phải) và TS. Prashanth Parameswaran, Chủ biên ASEAN Wonk. (Ảnh: Thành Long)

Trong khi đó, GS. Thitinan Pongsudhirak, chuyên gia cao cấp của Đại học Chulalongkorn (Thái Lan), cho rằng trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, ASEAN càng cần tìm kiếm giải pháp từ chính nội khối để bảo vệ lợi ích chung và duy trì vai trò trung tâm.

Khép lại phần trao đổi, TS. Prashanth Parameswaran, Chủ biên ASEAN Wonk, nhận định ASEAN ngày càng được cộng đồng quốc tế coi là một điểm tựa tương đối ổn định trong một thế giới phân mảnh.

Theo ông, ASEAN cần duy trì sự cân bằng giữa việc tranh thủ nguồn lực từ bên ngoài với củng cố năng lực nội tại, đồng thời phát huy vai trò của những cá nhân có tinh thần tiên phong và khả năng dẫn dắt nhằm kích hoạt hiệu quả các cơ chế phòng ngừa xung đột hiện có.

Khép lại phiên thảo luận, các diễn giả cho rằng, trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực và quốc tế tiếp tục biến động phức tạp, ASEAN cần chuyển từ thế bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa xung đột, đồng thời củng cố lòng tin chiến lược, tăng cường nội lực và phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có. Theo các chuyên gia, việc duy trì đối thoại, thúc đẩy hợp tác thực chất và giữ vững vai trò trung tâm sẽ là yếu tố then chốt để ASEAN tiếp tục đóng vai trò là điểm tựa ổn định của khu vực giữa cạnh tranh chiến lược ngày càng gia tăng.