| Australia định vị lại vị thế trong chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu. (Nguồn: ATIC) |
Thế tiến thoái lưỡng nan của Australia
Khi quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu làm thay đổi các toan tính chiến lược và công nghiệp của các cường quốc theo hướng đảm bảo và tinh chế khoáng sản thiết yếu, Australia đang phải đối mặt với một tình thế “tiến thoái lưỡng nan”, đó là cân bằng quan hệ kinh tế với Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất, và với Mỹ - cường quốc quân sự lớn nhất thế giới.
Mục tiêu công nghiệp và địa chính trị cơ bản của Australia là thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu công bằng, hòa bình và bền vững. Nhưng tham vọng này đang bị giới hạn bởi lợi ích kinh tế của các ông trùm khai thác mỏ, các tập đoàn và hiệp hội ngành có ảnh hưởng chính trị tại Australia.
Có thể thấy giới khai khoáng Australia hiếm khi có quan điểm đồng thuận với nhau, vì lợi ích thay đổi tùy theo từng loại khoáng sản và theo thời gian. Chẳng hạn, các công ty khai thác lithium có xu hướng giữ lập trường ủng hộ quan hệ với Trung Quốc, trong khi các doanh nghiệp khai thác đất hiếm lại đề nghị chính phủ có cách tiếp cận phòng thủ hơn đối với Trung Quốc.
Tuy nhiên, điểm chung gắn kết giữa các chủ thể trong ngành khai khoáng là sự phản đối các loại thuế, quy định môi trường, tiêu chuẩn lao động và quyền đất đai, cũng như ủng hộ các hình thức trợ cấp của nhà nước và các biện pháp giảm thiểu rủi ro khác.
Có 31 loại khoáng sản nằm trong danh sách khoáng sản thiết yếu của Australia. Mỗi loại có công dụng, quy trình sản xuất, động lực thị trường và tác động môi trường khác nhau. Một số loại, như gali, được gắn với các ứng dụng quân sự. Tuy nhiên, những loại có nhu cầu cao nhất hiện nay đang tăng trưởng mạnh nhờ vai trò ứng dụng trong năng lượng tái tạo và xe điện (EV).
Điển hình như lithium, đã trở thành mặt hàng xuất khẩu có giá trị thứ 6 của Australia, tạo ra doanh thu 5 tỷ AUD trong năm 2024, với hơn 90% được xuất khẩu dưới dạng quặng spodumene sang Trung Quốc để tinh chế thành các sản phẩm pin.
Trong khi lithium bùng nổ, hoạt động sản xuất nickel của Australia lại suy giảm mạnh.
Dù thị trường nickel toàn cầu trị giá 37 tỷ USD đang phát triển được thúc đẩy bởi cả sản xuất thép không gỉ và pin xe điện, hầu hết các mỏ và nhà máy tinh chế nickel của Australia đã phải đình chỉ hoạt động, chịu ảnh hưởng trước nguồn cung giá rẻ từ Indonesia vốn được hỗ trợ bởi vốn và công nghệ của Trung Quốc.
Trong khi đó, đất hiếm có giá trị thương mại toàn cầu hàng năm chỉ ở mức 4 tỷ USD. Tuy nhiên, với vai trò là thành phần cốt lõi của nam châm nhẹ và nặng trong tua bin gió và động cơ EV, đất hiếm có ảnh hưởng vượt trội đối với chính sách năng lượng và an ninh.
Trong khi khoảng 90% sản lượng toàn cầu tập trung ở Trung Quốc, có 10 công ty khai thác đất hiếm tại Australia đã nhận được hoặc được hứa hẹn các khoản vay công trị giá hơn 8,6 tỷ AUD, với kỳ vọng xuất khẩu sản phẩm bán tinh chế sang Mỹ, Hàn Quốc hoặc châu Âu.
Bất chấp những khác biệt trên, cả 31 loại khoáng sản thiết yếu của Australia đều chịu sự chi phối của cùng một khuôn khổ chính sách và chiến lược bao trùm của chính phủ, nhằm mục tiêu sản xuất khoáng sản tinh chế cho các công nghệ năng lượng tái tạo, EV và quân sự của phương Tây.
Thỏa thuận khoáng sản thiết yếu và đất hiếm giữa Australia và Mỹ vào tháng 10/2025 đã được đón nhận nồng nhiệt, với việc hai bên cam kết đầu tư 1,5 tỷ AUD vào các dự án tại Australia nhằm tạo ra một nguồn cung ngoài Trung Quốc.
Thỏa thuận này là sự mở rộng của chiến lược giảm thiểu rủi ro hiện tại của Canberra, theo đó tiếp tục phân bổ hàng tỷ AUD dưới dạng cho vay ưu đãi cho các công ty khai thác mỏ.
Từ năm 2019, chính phủ Australia đã cam kết cấp hơn 6 tỷ AUD tiền vay để giảm thiểu rủi ro cho việc khai thác khoáng sản thiết yếu trong nước. Phần lớn số tiền này dành cho các doanh nghiệp thượng nguồn, thay vì giải quyết nút thắt then chốt là công nghệ chế biến và tinh chế.
Tương tự, khoản dự trữ chiến lược khoáng sản thiết yếu trị giá 1,2 tỷ AUD và mức giá sàn của chính phủ, theo Hiệp hội các công ty khai khoáng và thăm dò, cũng sẽ chỉ mang lại lợi ích cho các nhà khai thác thượng nguồn, trong khi làm được rất ít để khuyến khích việc gia tăng giá trị ở hạ nguồn.
Chương trình “Future Made in Australia” (FMIA) của chính phủ Australia đánh dấu nỗ lực nhằm vượt ra ngoài chiến lược “khai thác và xuất khẩu”, cung cấp hơn 7 tỷ AUD ưu đãi thuế sản xuất cho các doanh nghiệp tinh chế khoáng sản trong nước.
Nhưng việc phát triển sản xuất hạ nguồn sâu hơn tại Australia sẽ phụ thuộc vào việc các nhà mua hàng từ Mỹ, EU và Hàn Quốc phát triển các ngành công nghiệp trung gian trong lĩnh vực nam châm đất hiếm và pin lithium-ion.
Khó khăn vẫn còn phía trước
Bỏ qua những tuyên bố hàng tỷ AUD, các chính sách này chưa giải quyết những thách thức cốt lõi khó nhằn hơn trong việc phát triển hạ nguồn và đa dạng hóa sản xuất, chủ yếu bao gồm vấn đề đào tạo kỹ năng và nguồn nhân lực, bảo vệ di sản văn hóa và quyền đất đai, và xây dựng cơ chế bảo vệ môi trường có hệ thống, trong bối cảnh nhiều bang loại trừ các dự án quan trọng, trong đó có khoáng sản thiết yếu, khỏi các quy trình đánh giá tác động.
Việc không giải quyết những vấn đề này đồng nghĩa với việc ngành khoáng sản thiết yếu sẽ vấp phải sự phản đối ngày càng lớn từ cộng đồng và xã hội.
Hợp tác quốc tế cũng cần phải vượt ra khỏi việc cấp hàng tỷ AUD cho các công ty khai thác thượng nguồn. Các thỏa thuận cấp cao như Đối tác an ninh khoáng sản đề cao an ninh và tính bền vững nhưng lại không đưa ra cơ chế để đạt được điều đó.
Các quan hệ đối tác công nghiệp thực chất, chuyên biệt cho từng loại khoáng sản, kết nối quá trình tinh chế tại Australia với các công ty sản xuất trung và hạ nguồn tại EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Bắc Mỹ, có thể tạo ra các mạng lưới sản xuất năng lượng tái tạo toàn cầu mới.
Đây chính là cách mà Lynas - công ty khai thác đất hiếm duy nhất có hiệu quả của Australia, đã hoạt động thành công với khoản tài trợ hơn 120 triệu AUD và sự phối hợp chặt chẽ với quan hệ đối tác công-tư Đất hiếm Nhật Bản-Australia của xứ sở hoa anh đào.
Việc điều phối quốc tế về sản xuất, cơ chế giá, tạo dựng và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động, bảo vệ môi trường và tôn trọng chủ quyền đòi hỏi Australia và các quốc gia đối tác phải tham gia vào việc quy hoạch công nghiệp dài hạn.
Câu hỏi lớn nhất là liệu Australia có thể thúc đẩy chuyển đổi công nghiệp dài hạn và mang tính bền vững hay không. Lịch sử cho thấy những lợi ích của ngành khai thác thượng nguồn tại xứ sở chuột túi sẽ là một rào cản rất khó để vượt qua.