 |
| Sếu đầu đỏ phương Đông tìm thức ăn trên cánh đồng lúa ở Campuchia. Trong khuôn khổ chương trình Crane Rice, nông dân được hỗ trợ kinh phí để chừa lại một phần lúa sau thu hoạch, tạo nguồn thức ăn cho loài chim đang bị đe dọa này. (Nguồn: NatureLife Cambodia) |
Tháng 12 hằng năm, ông Svay Bau, 57 tuổi, cùng gần 160 nông dân trồng lúa quanh Khu cảnh quan bảo vệ Anlung Pring, vùng đất ngập nước gần biên giới Campuchia - Việt Nam, lại chờ đón những đàn sếu đầu đỏ phương Đông trở về. Những cánh đồng của họ không chỉ cung cấp lương thực cho con người mà còn trở thành nguồn thức ăn và nơi trú ngụ của loài chim quý hiếm này.
Đây là kết quả của Chương trình Crane Rice (Lúa dành cho sếu), do Tổ chức bảo tồn NatureLife Cambodia triển khai từ năm 2021. Thông qua việc kết hợp sản xuất nông nghiệp với bảo vệ môi trường sống của động vật hoang dã, chương trình đang tìm cách giải quyết một bài toán không dễ dàng tại nhiều vùng đất ngập nước Đông Nam Á, nơi hoạt động canh tác ngày càng mở rộng và môi trường sống tự nhiên dần thu hẹp.
Mô hình canh tác thân thiện
 |
| Nông dân tham gia chương trình Crane Rice thu hoạch lúa theo phương thức canh tác thân thiện với môi trường, góp phần bảo vệ sinh cảnh của sếu đầu đỏ tại Campuchia. (Nguồn: NatureLife Cambodia) |
Sếu đầu đỏ phương Đông (Grus antigone sharpii) thuộc loài chim bay cao nhất thế giới, với chiều cao khoảng 1,8m, được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm dễ bị tổn thương. Phân bố tại Campuchia, Việt Nam và Myanmar, loài chim này sinh sản từ tháng 6 đến tháng 10 tại các vùng đất ngập nước ở miền Bắc và miền Tây Campuchia. Khi mùa khô đến, đàn sếu cùng chim non di chuyển về phía Nam, đến vùng đồng bằng ngập lũ sông Mekong, trong đó có Khu cảnh quan bảo vệ Anlung Pring gần biên giới Việt Nam.
Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích canh tác và thâm canh nông nghiệp đang đe dọa môi trường sống của loài sinh vật này. Theo ông Ding Li Yong, chuyên gia phụ trách bảo tồn đường bay di cư và các loài chim tại châu Á của BirdLife International, các ruộng lúa có thể trở thành sinh cảnh quan trọng cho nhiều loài nếu được quản lý phù hợp. Từ năm 2021, NatureLife Cambodia, đối tác của BirdLife International tại Campuchia, bắt đầu triển khai Chương trình Crane Rice, kết hợp canh tác với bảo vệ môi trường sống của loài chim đặc biệt quý hiếm này.
Mô hình sử dụng 2 giống lúa bản địa Sambork Kanteum và Pong Lorlork, vốn là thức ăn ưa thích của loài sếu. Nông dân phải để lại ít nhất 5% sản lượng trên đồng sau thu hoạch, cung cấp thức ăn cho đàn chim trong mùa trú Đông từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau. Đồng thời, họ phải hạn chế sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, trì hoãn đốt đồng để duy trì chất lượng đất và tránh gây xáo trộn đến động vật hoang dã. Đổi lại, NatureLife Cambodia sẽ bồi hoàn phần lúa để lại, thu mua khoảng 30% sản lượng với giá cao hơn thị trường từ 5–7,5%, và dự trữ để bán khi nguồn cung giảm. Các hộ tham gia còn được hỗ trợ giống, phân bón hữu cơ và tập huấn kỹ thuật canh tác thân thiện với môi trường.
 |
| Nông dân tham gia chương trình Crane Rice được các chuyên gia nông nghiệp tập huấn kỹ thuật canh tác thân thiện với môi trường, góp phần bảo vệ sinh cảnh của sếu đầu đỏ. (Nguồn: NatureLife Cambodia) |
Theo Giám đốc điều hành NatureLife Cambodia Bou Vorsak, khảo sát năm 2023 cho thấy lợi nhuận ròng của các hộ tham gia và không tham gia chương trình tương đương nhau, khoảng 350 USD/ha. Kết quả này cho thấy việc thay đổi phương thức sản xuất không làm giảm thu nhập của người trồng lúa.
Đánh giá niên vụ 2025-2026 cũng ghi nhận 82% số hộ đáp ứng đầy đủ 12 tiêu chí của bộ tiêu chuẩn Crane Rice, trong đó 10 tiêu chí có tỷ lệ tuân thủ gần 100%. Việc giảm sử dụng hóa chất bước đầu giúp người dân nhận thấy lợi ích đối với chất lượng đất. Đáng chú ý, chưa ghi nhận trường hợp sếu nào chết do nhiễm độc tại các cánh đồng tham gia mô hình.
Bảo tồn gắn với sinh kế bền vững
Những nỗ lực của Chương trình Crane Rice diễn ra trong bối cảnh quần thể sếu đầu đỏ tại Campuchia và Việt Nam suy giảm mạnh suốt hơn hai thập niên. Theo cuộc điều tra năm 2025 của Nhóm công tác về sếu đầu đỏ Campuchia, hai quốc gia Đông Nam Á hiện ghi nhận tổng cộng 214 cá thể, tăng so với mức thấp kỷ lục 156 cá thể năm 2022, nhưng vẫn cách xa con số 900 cá thể năm 2002.
 |
| Những con sếu đầu đỏ phương Đông kiếm ăn trên cánh đồng lúa tham gia chương trình bảo tồn, trong đó canh tác được điều chỉnh để phù hợp hơn với môi trường sống của loài chim quý hiếm này. (Nguồn: NatureLife Cambodia) |
Theo Giám đốc điều hành NatureLife Cambodia Bou Vorsak, những cánh đồng tham gia Chương trình Crane Rice đã phát huy giá trị về sinh thái, khi đàn chim không chỉ đến kiếm ăn mà còn lưu lại lâu hơn.
Sau 5 năm triển khai, chương trình đã hình thành 185ha ruộng lúa thân thiện với sếu tại vùng ven Anlung Pring, nâng tổng diện tích sinh cảnh an toàn lên hơn 400ha. Khu vực còn đón hàng nghìn cá thể choắt mỏ thẳng đuôi đen mỗi năm, tạo thành hệ sinh thái tập trung lớn nhất của loài tại Đông Nam Á. Năm 2026, NatureLife Cambodia cũng lần đầu ghi nhận sự xuất hiện của già đẫy Java tại đây.
Bên cạnh kết quả bảo tồn, việc duy trì mô hình vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt ở khâu tiêu thụ. Gạo Crane Rice hiện được bán tại 21 cửa hàng, các chợ nông sản hữu cơ ở Phnom Penh và 6 nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, hai giống lúa bản địa có đặc tính cứng, dai sau khi nấu, chưa phù hợp với thị hiếu của nhiều người tiêu dùng thành thị.
 |
| Gạo thơm đỏ được phân phối dưới thương hiệu Crane Rice. Lợi nhuận từ sản phẩm góp phần hỗ trợ nông dân trồng các giống lúa bản địa, nguồn thức ăn ưa thích của sếu đầu đỏ. (Nguồn: NatureLife Cambodia) |
Để cải thiện đầu ra, năm 2025, chương trình bổ sung giống gạo Jasmine đỏ, được thị trường chấp nhận với mức giá cao hơn. Lợi nhuận từ sản phẩm này dự kiến dùng để bù đắp khoản chênh lệch 5–7,5% trong giá thu mua hai giống lúa bản địa, tạo thêm nguồn tài chính để duy trì hoạt động bảo tồn.
Áp lực còn đến từ việc giá lúa gạo giảm, lượng mưa thất thường và hạn hán. Theo NatureLife Cambodia, năng suất bình quân giảm từ 2.200kg/ha năm 2024 xuống còn 1.607kg/ha năm 2025, chủ yếu do các yếu tố liên quan đến biến đổi khí hậu.
Trong khi tìm hướng phát triển thị trường xuất khẩu, tổ chức này cũng đang huy động kinh phí để mở rộng mô hình sang Khu cảnh quan bảo vệ Boeng Prek Lpov, điểm dừng chân của sếu trên hành trình đến Anlung Pring. Hiện 21 hộ nông dân đã bày tỏ mong muốn tham gia nhưng chưa được tiếp nhận do hạn chế về nguồn lực.
 |
| Sếu đầu đỏ phương Đông kiếm ăn trên cánh đồng thuộc chương trình Crane Rice, góp phần hình thành 185 ha đất canh tác thân thiện với loài chim này gần Khu cảnh quan bảo vệ Anlung Pring, Campuchia. (Nguồn: NatureLife Cambodia) |
Ông Ding Li Yong nhận định, quy trình sản xuất lúa thân thiện với động vật hoang dã có tiềm năng phát triển tại Đông Nam Á và Đông Á, nơi gạo là lương thực chủ yếu. Tuy nhiên, hướng đi này vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Để mô hình phát triển lâu dài, những kết quả sinh thái cần đi cùng với thị trường tiêu thụ ổn định và nguồn lực tài chính bền vững.
| Thủ tướng Lê Minh Hưng kết thúc tốt đẹp chuyến thăm chính thức Vương quốc Campuchia Trưa 10/10, chuyên cơ chở Thủ tướng Lê Minh Hưng và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã rời sân bay quốc tế Techo ... |
| Nhật Bản tổ chức cuộc thi ngủ: Thử thách ngủ sâu giữa tiếng ồn và ánh sáng Tại thủ đô Tokyo (Nhật Bản), một cuộc thi ngủ độc đáo mang tên “Matt Race” mới được tổ chức, quy tụ hàng chục thí ... |
| An ninh phi truyền thống ở Đông Nam Á: Các cách tiếp cận mới về chính sách và quản trị Là chủ đề của Hội thảo quốc tế ngày 6/10 do Viện Chính sách, Đổi mới và Khoa học Liên ngành, Trường Đại học Khoa ... |
| Cảnh giác chiêu trò lừa đảo, làm giả phiếu lý lịch tư pháp trên mạng xã hội Cơ quan Công an đề nghị người dân không cung cấp thông tin cá nhân, giấy tờ tùy thân, số tài khoản ngân hàng, không ... |
| Thổ Nhĩ Kỳ dựng ‘hàng rào số’ bảo vệ trẻ em trên mạng Thổ Nhĩ Kỳ ngày 10/10 công bố quy định siết chặt việc trẻ em sử dụng mạng xã hội, yêu cầu các nền tảng ngăn ... |
