Câu chuyện sáng tạo nghề dệt ở Lô Lô Chải

Từ những đường kim mũi chỉ được truyền qua nhiều thế hệ phụ nữ Lô Lô, một sáng kiến mới đang mở ra hướng đi cho du lịch cộng đồng tại làng Lô Lô Chải, xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang.

Ẩm thực gây ấn tượng đặc biệt tại Festival văn hoá 'Rực rỡ Việt Nam' Festival Vietnam lần thứ IV diễn ra sôi động tại thành phố Lorient Ban hành Kế hoạch tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030

Không chỉ bảo tồn nghề thêu truyền thống, dự án còn giúp người dân nơi đây trở thành những người kể chuyện văn hóa, tạo nên những trải nghiệm du lịch giàu bản sắc cho du khách khi đến với vùng cực Bắc của Tổ quốc.

Câu chuyện sáng tạo nghề dệt ở Lô Lô Chải

Nghệ thuật thêu tay là một phần cốt lõi của bản sắc văn hóa người Lô Lô. (Ảnh NVCC)

Nâng tầm sản phẩm du lịch

Những ngày đầu Hè, Lô Lô Chải đón nhiều đoàn khách tìm đến trải nghiệm cuộc sống nơi địa đầu Tổ quốc. Nằm dưới chân cột cờ Lũng Cú, ngôi làng nhỏ của đồng bào dân tộc Lô Lô gây ấn tượng bởi những ngôi nhà trình tường truyền thống, với hàng rào đá xếp ngay ngắn và nhịp sống bình yên giữa cao nguyên đá.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, Lô Lô Chải ngày càng được nhiều du khách trong và ngoài nước biết đến. Năm 2025, làng được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) bình chọn là một trong những “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, trở thành một trong những hình mẫu tiêu biểu về phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa bản địa.

Điều làm nên sức hấp dẫn của Lô Lô Chải không chỉ là cảnh quan hay kiến trúc truyền thống. Giá trị cốt lõi nằm ở những nét văn hóa vẫn được cộng đồng gìn giữ trong đời sống hằng ngày. Trong số đó, nghề thêu thủ công của phụ nữ Lô Lô được xem là một kho tàng văn hóa đặc sắc.

Từ thuở nhỏ, các bé gái Lô Lô đã được bà và mẹ dạy cách cầm kim, chọn chỉ, ghép màu và tạo nên những hoa văn đặc trưng trên trang phục truyền thống. Mỗi đường thêu là một mảnh ghép ký ức cộng đồng, phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng, đời sống lao động và quan niệm thẩm mỹ của người Lô Lô.

Những bộ trang phục rực rỡ sắc màu với các họa tiết hình học được thêu hoàn toàn bằng tay không chỉ là trang phục mặc trong lễ hội mà còn là một phần của bản sắc cộng đồng.

Tuy nhiên, cùng với làn sóng phát triển du lịch, nhiều điểm đến trên cả nước đang đối mặt với nguy cơ thương mại hóa các giá trị văn hóa. Không ít sản phẩm lưu niệm bị sản xuất hàng loạt, dần mất đi tính nguyên bản và trở nên giống nhau ở nhiều địa phương.

Lô Lô Chải cũng đứng trước thách thức đó. Làm thế nào để nghề thủ công truyền thống tiếp tục tồn tại như một phần của đời sống văn hóa, đồng thời mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân? Đó là câu hỏi đặt ra cho cộng đồng địa phương cũng như những người làm công tác nghiên cứu và phát triển du lịch

Đại sứ Thụy Sỹ tại Việt Nam Thomas Gass cùng TS. Phạm Hương Trang, TS. Nguyễn Thị Vân Anh và nghệ nhân người Lô Lô. (Ảnh NVCC)

Kể câu chuyện của cộng đồng

Từ trăn trở ấy, sáng kiến “Câu chuyện nghề dệt ở Lô Lô Chải” đã được triển khai với cách tiếp cận: thay vì mang đến những giải pháp được thiết kế sẵn từ bên ngoài, dự án lựa chọn đồng hành cùng cộng đồng để cùng tìm lời giải.

Dự án do TS. Phạm Hương Trang, Phó Chủ nhiệm Bộ môn Quản trị Du lịch và Khách sạn và TS. Nguyễn Thị Vân Anh, Phó Chủ nhiệm Bộ môn Digital Marketing, Trường Đại học RMIT Việt Nam, thực hiện.

Đây là một trong những ý tưởng nhận được tài trợ từ cuộc thi Ý tưởng marketing du lịch sáng tạo do Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sỹ (SECO) hỗ trợ thông qua dự án “Du lịch Thụy Sỹ vì sự phát triển bền vững” (ST4SD) với Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam là chủ dự án.

Trong suốt bốn tháng, từ tháng 3 đến tháng 6/2026, nhóm nghiên cứu đã làm việc trực tiếp với khoảng 30 thành viên của hợp tác xã thêu Lô Lô Chải cùng các nữ nghệ nhân địa phương. Không có những bài giảng mang tính áp đặt hay những mô hình sao chép từ nơi khác, các hoạt động được xây dựng theo hướng đối thoại, trao đổi và đồng sáng tạo.

Nhóm dự án tổ chức các buổi hội thảo về tư duy thiết kế đương đại, kỹ năng kể chuyện văn hóa, phát triển sản phẩm du lịch trải nghiệm và xây dựng thương hiệu địa phương. Theo TS. Phạm Hương Trang, nghề thêu của người Lô Lô không đơn thuần là một nghề thủ công. “Dự án khởi thủy từ nhận thức rằng thêu thùa không chỉ là một nghề thủ công mà còn là cách người Lô Lô bảo tồn bản sắc văn hóa, truyền thống cộng đồng cũng như những câu chuyện truyền đời”, bà chia sẻ.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều du khách đến với Lô Lô Chải vẫn chưa thực sự tiếp cận được những giá trị đó. Vì vậy, dự án hướng tới việc phát triển những sản phẩm đương đại lấy cảm hứng từ nghệ thuật thêu và di sản văn hóa Lô Lô, giúp du khách có thêm lựa chọn lưu niệm mang tính bản địa rõ nét hơn.

Những họa tiết tinh xảo trên sản phẩm thêu của người Lô Lô. (Ảnh NVCC)

Một trong những hoạt động nổi bật là cuộc thi đổi mới sản phẩm dành cho các nghệ nhân. Thông qua cuộc thi, các thành viên được khuyến khích tái diễn giải những họa tiết truyền thống trên các sản phẩm mới như túi xách, đồ trang trí, phụ kiện hay các vật dụng phục vụ đời sống hiện đại. Mục tiêu không phải là thay đổi bản sắc mà là tìm cách để bản sắc ấy tiếp cận được với nhiều đối tượng hơn.

Nếu đổi mới sản phẩm là một phần của dự án, kể chuyện văn hóa chính là điểm nhấn quan trọng nhất. TS. Nguyễn Thị Vân Anh cho rằng giá trị của một sản phẩm thủ công không chỉ nằm ở hình thức mà còn nằm ở câu chuyện phía sau nó. “Vai trò của chúng tôi không phải là thay đổi câu chuyện về Lô Lô Chải mà là giúp cộng đồng chia sẻ câu chuyện của chính họ một cách hiệu quả hơn,” bà cho biết.

Theo bà, khi hiểu được những câu chuyện về con người, truyền thống và văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm, du khách sẽ hình thành sự kết nối sâu sắc hơn với cộng đồng địa phương. Đó cũng là cách để những món quà lưu niệm vượt khỏi giá trị vật chất đơn thuần, trở thành những trải nghiệm văn hóa đáng nhớ.

Từ góc nhìn này, nghề thêu không còn chỉ là một hoạt động sản xuất thủ công mà đã trở thành một phần của sản phẩm du lịch trải nghiệm. Dự án đã thử nghiệm các mô hình đón khách tại gia đình, nơi nghệ nhân trực tiếp giới thiệu về lịch sử nghề thêu, ý nghĩa của các họa tiết và hướng dẫn du khách thực hành các công đoạn đơn giản.

Thay vì chỉ mua sản phẩm rồi rời đi, du khách có cơ hội tham gia vào quá trình sáng tạo, trò chuyện với người dân và hiểu rõ hơn về đời sống văn hóa địa phương. Song song với đó, nhóm dự án còn hỗ trợ cộng đồng xây dựng các nội dung số gồm ảnh, video và các câu chuyện văn hóa nhằm quảng bá nghề thêu Lô Lô trên môi trường trực tuyến.

Giám khảo lắng nghe một đội thi trình bày ý tưởng sáng tạo trong cuộc thi đổi mới sản phẩm. (Ảnh NVCC)

Theo TS. Nguyễn Thị Vân Anh, việc kết hợp kể chuyện văn hóa, đổi mới sản phẩm và sáng tạo nội dung số có thể giúp các cộng đồng địa phương vừa bảo tồn di sản vừa mở rộng cơ hội sinh kế bền vững.

Những kết quả bước đầu đã nhận được sự ghi nhận từ chính quyền địa phương. Ông Giàng Mí Mua, Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú, đánh giá các hoạt động của dự án đã góp phần phát huy bản sắc truyền thống của đồng bào dân tộc Lô Lô, đồng thời khơi mở nhiều ý tưởng mới trong việc phát triển sản phẩm phục vụ du lịch.

Hành trình của sự tự tin

Có lẽ, thành quả đáng quý nhất mà dự án mang lại không nằm ở số lượng sản phẩm mới hay các buổi hội thảo đã tổ chức. Đó là sự thay đổi trong nhận thức và sự tự tin của chính những phụ nữ Lô Lô.

Từ lâu, họ là những người gìn giữ tri thức văn hóa truyền thống của cộng đồng. Họ biết cách thêu từng hoa văn, hiểu ý nghĩa của từng màu sắc, thuộc những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ. Thế nhưng, không phải ai cũng quen với việc đứng trước đám đông để trình bày ý tưởng, giới thiệu sản phẩm hay kể về văn hóa của dân tộc mình.

Theo TS. Phạm Hương Trang, sự thay đổi này thể hiện rất rõ trong quá trình triển khai dự án. “Một trong những thay đổi lớn nhất mà chúng tôi nhận thấy là sự tự tin. Đến cuối hội thảo, nhiều nghệ nhân đã tự tin trình bày ý tưởng và chia sẻ câu chuyện của mình”, bà cho biết. Đó cũng là bước chuyển quan trọng từ vai trò người thợ thủ công sang vai trò người sáng tạo, người hướng dẫn trải nghiệm và người kể chuyện văn hóa.

Ban tổ chức và các đội tham gia tại lễ trao giải cuộc thi ý tưởng đổi mới sản phẩm. (Ảnh NVCC)

Dẫu con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức, từ những đường kim mũi chỉ được truyền qua bao thế hệ, cộng đồng Lô Lô Chải đang từng bước chứng minh rằng bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch không phải là hai mục tiêu đối lập.

Ngược lại, khi cộng đồng được trao quyền kể câu chuyện của chính mình, di sản văn hóa có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Và ở nơi địa đầu Tổ quốc, những phụ nữ Lô Lô đang viết tiếp câu chuyện ấy bằng chính đôi tay, sự sáng tạo và niềm tự hào về bản sắc của mình.