Chuyện về ông Phan Dương - một trí thức Việt kiều yêu nước

Đó là ông Phan Dương - người từng là Chủ tịch Hội Ái hữu Việt kiều ở Lào, tham gia hoạt động cách mạng bí mật tại Lào và Thái Lan.

Người Việt ở nước ngoài: Nhiều con đường trở về đất nước Trí thức kiều bào - Nguồn lực quý của đất nước (Kỳ III): Tâm nguyện của người Việt trẻ Thu hút, trọng dụng nhân tài là cơ hội để Việt Nam bứt phá Hiến kế thu hút nhân lực trí thức kiều bào Những ‘bông hồng Việt’ ở nước ngoài

Chuyện về một trí thức Việt kiều yêu nước

Ông Phan Dương.

Ông Phan Dương sinh năm 1898, quê thôn Văn Lâm, xã Đức Lâm (nay là xã Lâm Trung Thuỷ), huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.

Năm 1925, ông sang Lào buôn bán. Nhờ có học vấn, giỏi tiếng Pháp, năm 1927, ông được tuyển làm công chức. Năm 1930, ông được bổ nhiệm làm Tham biện Toà sứ (như Chánh Văn phòng bây giờ) của Pháp tại Vientiane.

Một lòng đi theo cách mạng

Cuối năm 1929, ông Phan Dương gặp Thái Mười (liên lạc của tổ chức Việt Nam Cách mạng thanh niên ở Thái Lan) và nhận ra đó là “người nhuộm vải” ở quê, từng qua lại thăm cha mẹ mình (mẹ ông là Thái Thị Kiều, gọi Thái Mười là chú ruột).

Trong quá trình hoạt động cách mạng, ông Thái Mười đóng vai là “người nhuộm vải” đến các thôn xóm rao nhuộm, mục đích là tìm hiểu thăm dò, kết nối những người yêu nước.

Biết có tổ chức cách mạng của Việt Nam đang hoạt động tại Thái Lan, ông Phan Dương nhận làm đầu mối liên lạc và nơi trú chân cho người của tổ chức qua lại giữa Lào và Thái Lan.

Ở trong nước, từ năm 1930 về sau, bị Pháp và tay sai đàn áp dã man, nhiều người phải dạt sang Lào, Thái Lan lánh nạn.

Với vỏ bọc là công chức bộ máy thuộc địa của Pháp, ông bảo lãnh cho hàng chục người từ Đức Thọ, Hà Tĩnh sang tránh khủng bố trắng của kẻ thù. Trong số đó, có những người ở làng Thái Yên vừa thoát khỏi mấy trận càn của Pháp ở đồn Lạc Thiện hồi tháng 4-5/1931. Về sau, những người này được ông giúp lập một tổ mộc, dần dần phát triển thành xưởng mộc tạo kế sinh nhai. Ngày nay, con cháu họ ở Thái Yên còn nhắc công ơn của ông.

Tại Toà sứ Pháp, ông biết dân ta khu vực miền Trung vượt biên sang Lào khá đông để tránh bị áp bức và khủng bố của Pháp. Ông đề xuất và được Khâm sứ Pháp phái đi nắm tình hình các địa phương Lào có chung biên giới với Việt Nam từ Hà Tĩnh trở vào để nắm thực trạng, tìm cách cứu giúp đồng bào.

Trong năm 1931, ông ba lần đi Savanakhet (giáp tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế), khảo sát vùng Mường Phìn, Sê Pôn, Bản Đông dọc đường 9 và xuống Pakse - Hạ Lào (giáp tỉnh Quảng Nam, Kon Tum) nơi Pháp đã lập đồn điền cà phê. Ông thấy hàng ngàn bà con miền Trung sang Lào làm ăn đều là những người nghèo khó, cơ cực, trốn áp bức, khủng bố của Pháp và Nam triều, trong đó có những người cách mạng. Ông trực tiếp gặp một số quan chức Lào cấp dưới khuyên nhủ họ nên giúp đỡ người Việt.

Biết ông là người Toà sứ Vientiane, lại là người Việt nên họ rất kính nể, nghe và làm theo lời ông.

Sau những chuyến khảo sát, ông làm tờ trình trình Khâm sứ Pháp về sự đói khổ, cùng quẫn của người Việt, kiến nghị không nên dùng biện pháp cai trị ngặt nghèo dẫn đến sự phản kháng của dân, dễ xảy ra rối loạn, khó kiểm soát.

Từ đó, việc cư trú của bà con ta tuy còn bất hợp pháp trên đất Lào nhưng làm ăn, sinh sống không đến nỗi cơ cực như trước.

Đầu năm 1932, ông nhận được tin Thái Mười bị Pháp và tay sai sát hại trên quê hương. Qua tiếp xúc với bà con Việt Nam sang lánh nạn, ông biết phong trào cách mạng trong nước đang rất khó khăn, phải hết sức thận trọng trong công việc và cần kiên nhẫn chờ thời cơ.

Thủ lĩnh Hội Ái hữu Việt kiều

Xác nhận của Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh về hoạt động của ông Phan Dương.

Năm 1938, ông Trần Đức Vịnh (Đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương) quê làng Đông Khê (Đức Thuỷ, Đức Thọ) từ Thái Lan qua Vientiane tìm đến xưởng mộc Thái Yên xin việc làm.

Biết ông là người của tổ chức, Trần Đức Vịnh đã mạnh dạn: “Thầy nên đứng ra vận động quyên góp, giúp đỡ người Việt ở Lào để bà con ta được nhờ”.

Tết năm đó, nhân buổi họp mặt đầu Xuân của bà con ta khu vực Vientiane và một số từ Savanakhet, Thà Khẹt, Sầm Nưa về, Hội Ái hữu Việt kiều ở Lào thành lập, cử ông làm Chủ tịch.

Năm 1940, phát xít Nhật vào Đông Dương và kéo đến Vientiane, người Pháp lép vế. Ông thôi việc đưa cả gia đình về thị xã Thà Khẹt mở tiệm buôn bán duy trì cuộc sống.

Đầu năm 1943, ông bị quân Nhật bắt, chúng nghi ngờ ông về đây để hợp tác với những người cộng sản Đông Dương đang hoạt động mạnh ở Trung Lào.

Sau hai tuần bị quản thúc, vừa được thả về thì ông Trần Đức Vịnh tìm đến thông tin về tình hình thời cuộc của cách mạng Việt Nam.

Rồi ông sang Thái Lan thâm nhập đồng bào Việt kiều, chuẩn bị cơ sở để khi bất trắc, bà con ta ở Lào lánh sang có nơi nương tựa. Xong việc, trên đường về, ông bị cảnh sát Thái Lan bắt giữ nhưng nhờ đối đáp khép léo, chúng không tra khảo được gì, trục xuất ông về Lào.

Ông Phan Dương tiếp tục hoạt động trong phong trào Việt kiều và Hội Ái hữu cho đến khi Cách mạng tháng Tám thành công.

Trong hồ sơ thu được của Mật thám Pháp hiện lưu trữ tại Cục Hồ sơ nghiệp vụ An ninh, Bộ Công an ghi: “Năm 1931, ông Phan Dương làm Tham biện của Toà sứ Pháp tại Viên Chăn (Lào), có liên lạc với những tù cộng sản được tha ở quê, bị địch điều tra theo dõi vì tình nghi liên quan đến phong trào cộng sản ở Savanakhet (Lào) và Quảng Trị”.

Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh xác nhận: “Năm 1931, ông làm Tham biện của Toà sứ Pháp tại Vientiane - Lào. Ông bị tình nghi có quan hệ với những người hoạt động cộng sản (trong tổ chức cộng sản Savanakhet và Pakse của Lào). Tháng 1/1932, mật thám Pháp theo dõi và nghi ngờ Phan Dương tham gia vào hoạt động cộng sản ở tuyến Savanakhet - Quảng Trị”.

Cộng đồng người Việt Nam tại thủ đô Vientiane, Lào tới chùa thắp hương lễ Phật đầu năm. (Nguồn: TTXVN)

Gia đình một lòng theo Đảng

Đầu năm 1946, Phan Dương cùng gia đình trở về quê hương Đức Thọ. Ông động viên và nhắc nhở anh em, con cháu chăm chỉ học hành, chăm chỉ sản xuất, tích cực góp phần giữ vững nền độc lập, tham gia kháng chiến chống Pháp xâm lược.

Gia đình ông có nhiều người xuất sắc, đóng góp cho cách mạng. Vợ ông là bà Trần Thị Ân được nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất.

Em trai ông Phan Dương là luật sư Phan Nhuận, cử nhân Luật khoa và Văn khoa tại Pháp, làm việc tại Toà Thượng thẩm Paris với chức danh luật sư, đảng viên Đảng Cộng sản Pháp.

Ông là một Việt kiều yêu nước, từng phiên dịch cho Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Pháp (khoảng tháng 10/1946) trong những buổi tiếp xúc với khách quốc tế, là người đầu tiên dịch tập thơ Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tiếng Hán ra tiếng Pháp.

Người con trai đầu của ông Phan Dương là Phan Đường tốt nghiệp khoa Toán Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1948, là giáo viên ưu tú có công lao lớn cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo, được Hội đồng Chính phủ tặng thưởng Huy chương Kháng chiến chống Pháp hạng Hai, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất.

Người con trai thứ hai Phan Thanh Dẫn lên Việt Bắc theo học ngành y và từ năm 1953 là cán bộ Ban phòng bệnh của Trung ương ở chiến khu Việt Bắc; năm 1957 được kết nạp Đảng, sau này trở thành Nhà giáo Nhân dân, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Y khoa, nguyên Phó Chủ nhiệm bộ môn Mắt trường Đại học Y Hà Nội.

Ông được tặng thưởng Huy chương kháng chiến chống Pháp hạng Hai, Huân chương kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất và Huy hiệu 55 năm tuổi Đảng.

Ông Phan Dương mất năm 1955. Với nhiệt huyết của một người dành cả cuộc đời đi theo cách mạng, ông là tấm gương sáng về tinh thần yêu nước và một lòng hướng về quê hương của người Việt Nam ở nước ngoài.