Đất hiếm và dầu mỏ: Yếu tố nào sẽ định hình cục diện kinh tế và quyền lực toàn cầu?

Dầu mỏ đóng vai trò trụ cột của nền kinh tế thế giới trong suốt phần lớn thế kỷ qua. Loại năng lượng này không chỉ là nguồn cung cho nhà máy, hệ thống giao thông và thương mại, mà còn là thước đo phân định sự thịnh vượng hay phụ thuộc của các quốc gia.

Quyền kiểm soát các dòng chảy dầu thô thường đồng nghĩa với việc nắm trong tay công cụ chi phối lạm phát, sản lượng công nghiệp và cả cục diện thế giới trong những thời điểm mang tính bước ngoặt.

Cho đến nay, vai trò của dầu mỏ vẫn chưa suy giảm. Những biến động về giá dầu vẫn có khả năng làm chao đảo các nền kinh tế. Một đợt tăng giá dầu đột ngột có thể nhanh chóng đẩy lạm phát lên cao, làm phức tạp hóa các quyết định của ngân hàng trung ương và gây áp lực lớn lên ngân sách công.

Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, bảo đảm an ninh năng lượng vẫn là ưu tiên chiến lược của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, cùng với quá trình điện khí hóa nền kinh tế và sự thâm nhập sâu rộng của công nghệ số vào mọi khâu sản xuất, nền tảng của quyền lực toàn cầu đang dịch chuyển khỏi sự lệ thuộc đơn thuần vào dầu mỏ.

Khi năng lượng truyền thống không còn là yếu tố quyết định duy nhất, các loại tài nguyên chiến lược mới – đặc biệt là đất hiếm – ngày càng giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc quyền lực kinh tế và công nghệ. Trong bối cảnh đó, câu nói nổi tiếng của nhà lãnh đạo Trung Quốc Đặng Tiểu Bình từ thập niên 1980: “Trung Đông có dầu mỏ, Trung Quốc có đất hiếm”, được đưa ra vào thời kỳ dầu mỏ còn chi phối trật tự toàn cầu, ngày nay càng cho thấy tầm nhìn chiến lược.

Từ “vàng đen” đến tài nguyên chiến lược

Dầu mỏ vẫn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu. Mức tiêu thụ hiện nay vẫn vượt 100 triệu thùng mỗi ngày và nhiều dự báo cho thấy nhu cầu sẽ duy trì ở mức cao cho đến những năm 2030, ngay cả khi quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra không đồng đều giữa các khu vực.

Thị trường dầu mỏ được thiết kế để vận hành ở quy mô lớn và có tính linh hoạt cao. Dầu thô có thể vận chuyển xuyên đại dương, được tích trữ trong các kho dự trữ chiến lược và giao dịch theo những chuẩn mực thị trường có thanh khoản cao. Khi nguồn cung gặp gián đoạn, hệ thống này nhìn chung vẫn có khả năng tự điều chỉnh trong thời gian tương đối ngắn.

Ngược lại, các nguyên tố đất hiếm giữ một vị trí hoàn toàn khác trong cấu trúc quyền lực tài nguyên. Đất hiếm không phải là nguồn năng lượng và cũng không được giao dịch với khối lượng lớn trên các thị trường hàng ngày. Thay vào đó, chúng nằm sâu trong các công nghệ cốt lõi của quá trình điện khí hóa, tự động hóa và xây dựng hạ tầng số, nơi giá trị không nằm ở khối lượng giao dịch mà ở mức độ phụ thuộc mang tính hệ thống.

Các loại nam châm vĩnh cửu được sản xuất từ đất hiếm là bộ phận không thể thiếu trong động cơ xe điện, tuabin gió, robot, hệ thống hàng không vũ trụ và các thiết bị quân sự tiên tiến, đồng thời đóng vai trò quan trọng đối với các trung tâm dữ liệu và hạ tầng liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI).

Tại Hội nghị Khai thác đất hiếm, nam châm và động cơ (REMM&M) diễn ra tại Toronto (Canada) vào tháng 10/2025, các phân tích do Bank of America công bố cho thấy, nhu cầu đối với nam châm neodymium - một trong những loại nam châm đất hiếm quan trọng nhất, có thể đạt mức tăng trưởng kép hàng năm khoảng 9% cho đến năm 2035.

Trong đó, xe điện chở khách được dự báo sẽ là động lực tăng trưởng chính với mức tăng khoảng 11% mỗi năm, trong khi nhu cầu từ lĩnh vực robot có thể tăng tới gần 29%.

Tại Mỹ, các con số thậm chí còn cao hơn. Nhu cầu nam châm được dự báo sẽ tăng gấp năm lần vào năm 2035, tương đương mức tăng trưởng trung bình khoảng 18% mỗi năm.

Nhu cầu của châu Âu có thể tăng khoảng 2,5 lần trong cùng giai đoạn.

Ngược lại, tăng trưởng nhu cầu dầu mỏ toàn cầu được dự báo sẽ giảm xuống dưới 1% mỗi năm trong cùng khung thời gian.

Cung không theo kịp cầu

Trong khi nhu cầu đất hiếm gia tăng nhanh chóng, châu Âu hiện hầu như không có hoạt động khai thác và chế biến đất hiếm trong nước. Các phân tích cho thấy khu vực này sẽ tiếp tục đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung kéo dài, với mức độ thâm hụt ngày càng gia tăng.

Trung Quốc hiện chiếm tỷ trọng áp đảo trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu với khoảng 90% sản lượng oxit đất hiếm (đối với neodymium và praseodymium), kiểm soát gần như toàn bộ sản lượng oxit đất hiếm nặng (như dysprosium và terbium), cũng như chiếm khoảng 89% sản lượng nam châm đất hiếm toàn cầu.

Về năng lực chế biến, Trung Quốc nắm giữ khoảng 87% công suất toàn cầu trong việc chuyển đổi quặng khai thác thành các các sản phẩm tinh chế có thể sử dụng cho sản xuất.

Ngay cả với nguyên liệu thô chưa qua chế biến, Trung Quốc cũng nắm giữ khoảng 49% trữ lượng oxit và sản xuất khoảng 69% sản lượng thô toàn cầu.

Chính điều này đã khiến đất hiếm không đơn thuần là một thị trường hàng hóa, mà là một hệ thống sản xuất: nơi quy mô, bí quyết công nghệ và tính liên kết quan trọng hơn là yếu tố địa chất đơn thuần.

Quan trọng hơn, các khâu chế biến, tinh luyện và sản xuất nam châm – những công đoạn đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao, tác động lớn đến môi trường và cần nguồn vốn đầu tư lớn.

Đất hiếm và “AI vật lý”

Giám đốc nghiên cứu vĩ mô Jordi Visser tại 22V Research cho rằng, đất hiếm còn nằm trong bối cảnh rộng lớn hơn của quá trình hình thành “AI vật lý”.

AI không chỉ là phần mềm và trung tâm dữ liệu, mà còn bao gồm robot, cảm biến, động cơ, pin và các hệ thống năng lượng.

Quá trình này đòi hỏi lượng lớn đất hiếm cho nam châm vĩnh cửu trong robot và động cơ xe điện, cũng như các vật liệu pin tiên tiến và vật liệu đã qua chế biến như graphite tinh luyện và cobalt - những lĩnh vực mà năng lực sản xuất của phương Tây hiện còn rất hạn chế.

Đáng chú ý, đây là vấn đề về thời điểm cũng như chiến lược.

Ông Visser cảnh báo: “Ngay cả khi Mỹ và châu Âu chạy đua xây dựng hạ tầng AI, họ vẫn phụ thuộc về mặt cấu trúc vào năng lực chế biến của Trung Quốc. Đây là lỗ hổng chiến lược không thể khỏa lấp trong khung thời gian mà công nghệ yêu cầu”.

Trong khi đó, bất chấp cuộc đua phi carbon hóa nền kinh tế toàn cầu, dầu mỏ vẫn giữ vai trò trụ cột không thể thay thế. Biến động giá dầu vẫn đang chi phối kỳ vọng lạm phát và định hình cán cân thương mại thế giới.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên công nghiệp mới được định hình bởi tự động hóa, điện khí hóa và AI, đất hiếm ngày càng trở thành yếu tố quyết định khả năng sản xuất và năng lực cạnh tranh của các quốc gia.

Trong bối cảnh đó, quyền lực không còn chỉ nằm ở việc kiểm soát nguồn nhiên liệu, mà ngày càng nằm ở khả năng kiểm soát các điểm nghẽn của chuỗi cung ứng chiến lược. Nếu dầu mỏ vận hành thế giới của ngày hôm nay, thì đất hiếm chính là chìa khóa quyết định ai sẽ là người kiến tạo tương lai.