Giải bài toán 'chậm lớn' của công nghiệp hỗ trợ

Một nghịch lý đầy trăn trở - khi dòng vốn FDI vào Việt Nam năm qua đạt mức cao kỷ lục 27,62 tỷ USD với kỳ vọng lan tỏa mạnh mẽ trong nền sản xuất trong nước, nhưng trong 6.000 doanh nghiệp hỗ trợ nội địa, chỉ có khoảng 5% đủ sức trở thành nhà cung ứng cấp 1 cho các tập đoàn đa quốc gia.

Đến lúc nhà sản xuất Việt rũ bỏ tư duy làm thuê! HASI: 'Tiếp sức' để doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tự tin 'go global' Quảng bá công nghiệp chế tạo của Việt Nam ở triển lãm EICMA Milan 2025

Giải bài toán chậm lớn của công nghiệp hỗ trợ

Hiện trong 6.000 doanh nghiệp hỗ trợ nội địa, chỉ có khoảng 5% đủ sức trở thành nhà cung ứng cấp 1 cho các tập đoàn đa quốc gia. (Nguồn: Vneconomy)

Phân tích điểm nghẽn khiến doanh nghiệp nội địa vẫn chưa thể bứt phá mạnh mẽ, dù làn sóng dịch chuyển đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đang ở mức kỷ lục, tại tọa đàm “Kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu: Cơ hội và lộ trình hành động cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa tổ chức, các chuyên gia đầu ngành đều có chung quan điểm về một chiến lược phát triển công nghiệp hỗ trợ - tập trung hình thành liên minh doanh nghiệp nhằm nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và tăng cường năng lực tham gia của doanh nghiệp nội vào chuỗi giá trị toàn cầu. Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam cần sự cộng hưởng giữa năng lực số hóa, văn hóa kinh doanh chuẩn mực và những "cú hích" chính sách đúng trọng tâm để thực sự vươn tầm.

Con số 5% và hệ sinh thái "khép kín"

Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) Phạm Hải Phong cho rằng vấn đề của công nghiệp hỗ trợ là một thực tế khắc nghiệt, khó thay đổi trong ngắn hạn, khi ngành chế tạo đòi hỏi mức độ an toàn và chính xác gần như tuyệt đối. Rào cản vì thế không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn đến từ cấu trúc hệ sinh thái tương đối “khép kín” của các doanh nghiệp FDI, nơi họ ưu tiên các đối tác đồng hương nhờ sự tương đồng về văn hóa kinh doanh và ngôn ngữ quản trị, để giảm thiểu rủi ro vận hành và chi phí phối hợp.

Ở góc nhìn sâu hơn, sự “chậm lớn” của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nội địa không chỉ đến từ hạn chế về vốn hay công nghệ, mà còn bắt nguồn từ sự thiếu hụt đội ngũ doanh nhân có kinh nghiệm thực chiến trong môi trường công nghiệp. Theo ông Phong, những doanh nghiệp vận hành hiệu quả nhất hiện nay thường là các đơn vị được tách ra từ các tập đoàn FDI, sau quá trình dài tích lũy kỹ năng quản trị, tiêu chuẩn kỹ thuật và tư duy thị trường quốc tế.

Thực tế này cho thấy năng lực con người, đặc biệt là lớp doanh nhân am hiểu sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu đang là điểm nghẽn cốt lõi. Khi thiếu nền tảng đó, doanh nghiệp nội địa khó đáp ứng các yêu cầu khắt khe về chất lượng, chi phí và thời gian giao hàng để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng.

Từ đó, bài toán chính sách không chỉ dừng ở việc hỗ trợ chung cho khởi nghiệp, mà cần chuyển trọng tâm sang “nuôi dưỡng” các nhóm doanh nghiệp hạt giống có nền tảng kỹ thuật và kinh nghiệm ngành. Đây là những lực lượng có khả năng hấp thụ công nghệ, chuẩn hóa quy trình và từng bước leo lên các nấc cao hơn trong chuỗi giá trị – điều mà các chương trình khởi nghiệp đại trà khó có thể đáp ứng đặc thù khắt khe trong lĩnh vực công nghiệp chế tạo.

Đồng quan điểm, ông Trần Đức Tùng chia sẻ kinh nghiệm 26 năm của Công ty cổ phần Công nghệ thế hệ mới Hanel PT với triết lý "làm đúng ngay từ đầu". Theo ông, khách hàng FDI có thể hỗ trợ đào tạo nếu doanh nghiệp thiếu hụt về kỹ thuật, nhưng sự hợp tác lâu dài chỉ dành cho những đối tác có nền tảng quản trị vững và văn hóa kinh doanh đáng tin cậy, đi kèm với cam kết rõ ràng về trách nhiệm xã hội.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng lòng tin trở thành yếu tố quyết định. Quản trị minh bạch và tuân thủ các tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) không chỉ là yêu cầu ngày càng phổ biến của chuỗi cung ứng toàn cầu, mà còn là “đòn bẩy” giúp doanh nghiệp Việt từng bước xóa bỏ định kiến về năng lực, qua đó mở rộng cơ hội tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia.

Ông Tùng cũng nhấn mạnh kiến nghị "chính sách đặc thù tập trung mạnh mẽ vào các "con sếu đầu đàn" nội địa, thay vì dàn trải nguồn lực". Theo ông, đây sẽ là những doanh nghiệp đủ mạnh để dẫn dắt, tạo ra hệ sinh thái cho các vệ tinh nhỏ cùng phát triển. Và đây cũng là con đường mà Nhật Bản và Hàn Quốc đã đi qua để hình thành nên một nền công nghiệp hỗ trợ hùng mạnh với những tập đoàn lớn dẫn dắt.

"Tấm hộ chiếu" thông hành toàn cầu

Tại tọa đàm, các diễn giả đã cùng phác họa nên một bức tranh mới cho công nghiệp hỗ trợ Việt Nam, nơi nhà máy thông minh (Smart factory) không còn là một khái niệm xa vời mà chính là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp nội địa sở hữu "tấm hộ chiếu" bước vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh các nhà mua hàng FDI ngày càng khắt khe, vai trò của dữ liệu đã được các diễn giả nâng tầm từ công cụ quản lý đơn thuần trở thành "bảo chứng" thực tế về năng lực sản xuất của doanh nghiệp.

Ông Kiều Công Thành, đại diện Công ty TNHH Giải pháp Nhà máy thông minh Việt Nam (SFV), chia sẻ thực tế rằng, với các tập đoàn đa quốc gia, minh bạch dữ liệu là điều kiện tiên quyết để thiết lập lòng tin. Những hệ thống sản xuất hàng đầu như Samsung hay Toyota đều yêu cầu khả năng truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng ở mức rất cao, gần như tuyệt đối.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng hệ thống dữ liệu vận hành theo thời gian thực trở thành lợi thế then chốt. Không chỉ giúp doanh nghiệp kiểm soát quy trình sản xuất, công cụ này còn cho phép chứng minh năng lực một cách trực quan và liên tục, qua đó thể hiện tính ổn định và mức độ chuyên nghiệp, thay vì chỉ dừng lại ở các cam kết trên giấy tờ.

Tuy nhiên, thay vì chạy đua đầu tư ồ ạt dễ dẫn đến lãng phí nguồn lực, các chuyên gia khuyến nghị một lộ trình “số hóa thực chiến”, bắt đầu từ những bài toán nhỏ nhưng tạo giá trị trực tiếp. Thay vì tham vọng đặt ra mục tiêu xây dựng ngay một nhà máy tự động hóa hoàn toàn, doanh nghiệp nên ưu tiên chuẩn hóa hoạt động tại hiện trường, đồng thời số hóa các khâu cốt lõi như quản trị kho và quản lý chất lượng thông qua các hệ thống như MES (hệ thống điều hành sản xuất) và ERP (hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp).

Đây chính là những viên gạch đầu tiên, giúp luồng thông tin trong nhà máy trở nên đồng bộ và nhất quán, từng bước thay thế các bảng tính rời rạc và hạn chế sai sót từ ghi chép thủ công. Theo đó, chuyển đổi số cần được triển khai theo hướng “từ dưới lên”, bắt đầu bằng các công cụ đơn giản như mã QR và thiết bị di động để thu thập dữ liệu trực tiếp tại xưởng, trước khi tiến tới các giải pháp tự động hóa và công nghệ phức tạp hơn.

Một trong những điểm nhấn công nghệ hiện nay là xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dây chuyền sản xuất. Theo ông Kiều Công Thành, việc sử dụng AI Vision (camera thông minh) để kiểm tra lỗi sản phẩm đang dần thay thế phương pháp kiểm tra ngoại quan bằng mắt người vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro và thiếu tính ổn định.

Trong các ngành như điện tử và ô tô, nơi yêu cầu độ chính xác đến từng micromet, AI trở thành "người gác cổng" trung thành, đảm bảo tỷ lệ sai lỗi tiệm cận bằng không, với độ tin cậy cao và nhất quán. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể giảm thiểu tỷ lệ lỗi, nâng cao độ ổn định sản xuất và cải thiện đáng kể năng lực cạnh tranh khi tham gia đấu thầu các dự án quốc tế.

Từ kinh nghiệm thực tế của doanh nghiệp, Phó Tổng Giám đốc Hanel PT Trần Đức Tùng bổ sung rằng, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với việc tuân thủ các hệ thống tiêu chuẩn quốc tế, điển hình như IATF 16949 trong ngành công nghiệp ô tô. Tại Hanel PT, quá trình chuyển đổi số đã giúp doanh nghiệp kiểm soát hơn 2.000 đầu linh kiện với độ chính xác cao, đáp ứng các yêu cầu khắt khe nhất từ các đối tác Nhật Bản.

Theo ông, công nghệ không chỉ giúp tối ưu chi phí vận hành mà còn thiết lập một “ngôn ngữ chung” về kỹ thuật và chất lượng, giúp doanh nghiệp nội địa kết nối hiệu quả hơn với các tập đoàn toàn cầu.

Như vậy, Smart factory đang trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam vượt qua các rào cản kỹ thuật và từng bước "phá vỡ sự khép kín" của các chuỗi cung ứng FDI. Khi dữ liệu sản xuất được số hóa và kiểm soát bằng công nghệ hiện đại, doanh nghiệp có thể nâng cao độ minh bạch, tính ổn định và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe. Nhờ đó, vai trò của doanh nghiệp nội địa cũng dịch chuyển, từ gia công đơn thuần sang tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị cao trong chuỗi sản xuất. Đây là nền tảng để nắm bắt tốt hơn làn sóng dịch chuyển sản xuất toàn cầu đang hướng vào Việt Nam.