Giữ lửa Ê Đê giữa lòng phố cổ Hà Nội

“Đánh thức” di sản trăm năm giữa lòng phố cổ

Tọa lạc tại số 23 Châu Long, căn nhà cổ nơi TôTô Cafe hoạt động là một trong số ít những công trình còn giữ được nguyên vẹn kiến trúc từ năm 1924 tại khu phố này. Sau hơn 30 năm bị bỏ hoang và xuống cấp nghiêm trọng, căn nhà ấy đã được hồi sinh nhờ dự án “Đưa rừng về phố” của Trung tâm Sáng tạo trẻ UNESCO Hà Nội (UNESCO YCC). Đây cũng chính là nơi Y Tô Tô Kbuôr, một chàng trai trẻ người Ê Đê, lựa chọn để bắt đầu hành trình hiện thực hóa khát vọng mang bản sắc Tây Nguyên ra phố.

Anh Y Tô Tô Kbuôr, chủ quán TôTô Cafe.

Anh Y Tô Tô (chủ quán ToTô Cafe) chia sẻ, ý tưởng xây dựng quán bắt nguồn từ nỗi trăn trở khi thấy những giá trị truyền thống dần bị lãng quên trong nhịp sống hiện đại. Anh nhớ lại những ngày đầu nghỉ việc để theo đuổi đam mê: “Tôi từng đạp xe bán cà phê khắp Hà Nội, mang trong lòng câu chuyện về văn hóa Ê Đê. Tôi thấy nhiều nét văn hóa dân tộc mình thực sự rất đẹp nhưng đang dần bị quên lãng.”

TôTô Cafe ra đời tại số 23 phố Châu Long, trong căn nhà cổ hơn một thế kỷ.

Bước ngoặt xuất hiện khi anh gặp anh Đinh Quang Thắng (Phó Giám đốc UNESCO YCC) và nhận được sự hỗ trợ để triển khai mô hình văn hóa cộng đồng này. Với anh Y Tô Tô, TôTô Cafe không phải là một quán kinh doanh cà phê thuần túy. “Văn hiến nghìn năm của thủ đô sẽ càng phong phú hơn khi có sự góp mặt của nhiều nền văn hóa khác nhau. Tôi muốn tạo ra một không gian nơi mọi người có thể trực tiếp chạm vào văn hóa, thay vì chỉ nghe kể,” anh tâm sự.

Điểm chạm văn hóa: Khi hiện vật không còn nằm trong tủ kính

Khác với những chuỗi cà phê thương mại, TôTô Cafe vận hành theo mô hình “trải nghiệm sống”. Ngay khi bước vào không gian này, khách có thể cảm nhận mùi cà phê rang chảo quyện cùng khói bếp, ánh đèn vàng hắt lên những tấm thổ cẩm và tiếng kể chuyện Tây Nguyên vang giữa căn nhà cổ Hà Nội. Tại đây, cà phê không chỉ là đồ uống mà còn là cách kể câu chuyện về đời sống và văn hóa Tây Nguyên. Toàn bộ nguyên liệu được thu hoạch từ nông trại gia đình Y Tô Tô tại Đắk Lắk, rang thủ công bằng chảo lớn theo công thức gia truyền và gửi trực tiếp ra Hà Nội.

Thực khách đến đây không đóng vai người quan sát thụ động. Họ trực tiếp tham gia vào quy trình rang hạt trên chảo nóng, xay bằng cối đá và pha phin truyền thống. Bao quanh họ là hệ thống hiện vật đời sống như gùi, tấm địu, nông cụ cùng các tác phẩm văn học dân gian như Sử thi Đăm Săn, Xinh Nhã. Những vật dụng ấy không nằm sau lớp kính trưng bày, mà hiện diện như một phần đời sống thường nhật, khiến thực khách có cảm giác đang bước vào một ngôi nhà Ê Đê thực thụ giữa lòng phố cổ. Theo anh Y Tô Tô, sử thi và dân ca chính là một cách lưu giữ lịch sử cộng đồng của người Ê Đê qua nhiều thế hệ.

(Ảnh 3: Các vật dụng trang trí trong quán đều là đồ vật thật, được gia đình của Y Tô Tô gửi ra từ Đắk Lắk.)

Các vật dụng trang trí trong quán đều là đồ vật thật, được gia đình của anh Y Tô Tô gửi ra từ Đắk Lắk.

Anh Y Tô Tô bộc bạch, “Tôi muốn mọi người hiểu rằng cà phê không chỉ là đồ uống, mà nó là văn hóa, là câu chuyện của vùng đất nơi nó được tạo ra.” Chính sự hiện diện của anh chủ người Ê Đê – người sẵn sàng hát dân ca hay kể về luật tục mẫu hệ – đã biến mỗi ly cà phê thành một buổi giao lưu văn hóa sống động.

(Ảnh 4: Y Tô Tô Kbuôr chia sẻ những câu chuyện văn hóa với thực khách.)

Anh Y Tô Tô Kbuôr chia sẻ những câu chuyện văn hóa với thực khách.

Trong những câu chuyện anh Y Tô Tô kể với khách, văn hóa mẫu hệ Ê Đê luôn khiến nhiều người tò mò. Với người Ê Đê, phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong gia đình; con cái mang họ mẹ và người đàn ông sau khi kết hôn sẽ về sống bên gia đình vợ. Y Tô Tô nói rằng điều này đã tạo nên cách gắn kết cộng đồng rất khác trong đời sống Tây Nguyên.

Nhà dài của người Ê Đê chính là minh chứng vật chất cho sự gắn kết này. Khi một người con gái trong nhà lấy chồng, căn nhà dài lại được nối thêm một phần (đê) để cặp vợ chồng mới sinh sống. Càng nhiều thế hệ phụ nữ, ngôi nhà càng dài, thể hiện sự thịnh vượng và bền vững của dòng tộc. Với người Ê Đê, nhà dài không chỉ là nơi ở mà còn là biểu tượng của ký ức gia đình và sự kết nối cộng đồng qua nhiều thế hệ.

“Như đến chơi nhà một người bạn”

Dưới góc nhìn của những vị khách quen, TôTô Cafe mang lại cảm giác tách biệt hoàn toàn khỏi guồng quay hối hả của đô thị. Michele và Vinesha – hai vị khách quốc tế đã gắn bó với nơi này gần một năm – cho biết họ coi đây là “nhà” thứ hai tại Hà Nội.

Vinesha chia sẻ: “Tô Tô đã giới thiệu và mở ra cho chúng tôi cả một khía cạnh văn hóa Việt Nam mà trước đây chúng tôi chưa từng biết tới. Được trò chuyện với một người đến từ Tây Nguyên giúp chúng tôi hiểu rõ hơn về sự đa dạng dân tộc của Việt Nam. Đây là một trải nghiệm giàu tính giáo dục.” Cô cũng nhấn mạnh sự đặc biệt của thức uống tại đây: “Dù đi nhiều nơi trên thế giới, chúng tôi cũng khó tìm được nơi nào có cà phê tươi và mang đậm hương vị gia đình như vậy.”

Vinesha hào hứng chia sẻ cảm xúc về TôTô Cafe.

Michele bổ sung: “Với chúng tôi, nơi này giống như tới nhà một người bạn hơn là một quán cà phê thương mại. Điều đặc biệt là văn hóa Ê Đê ở đây không mang cảm giác trình diễn cho khách du lịch, mà hiện diện tự nhiên trong cách trò chuyện, nấu ăn, uống cà phê và sinh hoạt mỗi ngày.”

Michele – vị khách quốc tế – đã gắn bó với không gian TôTô Cafe.

Anh Hoàng, một khách quen từng bị thu hút bởi vẻ tĩnh lặng, xanh mát của căn nhà khi vô tình đi ngang qua, giờ đây đã trở thành người đồng hành cùng dự án. Anh nhìn nhận sự đặc biệt của TôTô nằm ở khả năng tạo cảm giác “chậm lại”.

“Tôi được biết hơn 60% lượng khách ghé thăm là người nước ngoài. Nhưng khi ngồi dưới đất, quanh bếp lửa, tự nhiên mọi khoảng cách hay khác biệt giữa mọi người dường như biến mất. Có lẽ điều ấy khiến những vị khách tới đây dễ mở lòng hơn,” anh Hoàng nhận xét.

Trong đời sống Tây Nguyên, bếp lửa không đơn thuần chỉ để nấu ăn, mà còn là nơi diễn ra những cuộc kể chuyện, hát dân ca hay truyền lại ký ức cộng đồng. Vì vậy, việc giữ một gian bếp đỏ lửa giữa phố cổ Hà Nội cũng là cách Y Tô Tô Kbuôr tái hiện nhịp sinh hoạt quen thuộc của người Ê Đê. Giữa phố cổ Hà Nội, ngọn lửa ấy trở thành một “mảnh ký ức Tây Nguyên”, giữ nhịp sinh hoạt truyền thống trong không gian đô thị hiện đại.

Anh Hoàng tin rằng bếp lửa, vốn tri thức bản địa và cách sinh hoạt truyền thống như nấu ăn nồi gang, làm cơm lam là cách giúp văn hóa trở nên đáng nhớ. “Văn hóa còn thì dân tộc còn. Tôi mong TôTô là nơi để mọi người đều được chạm vào những ký ức văn hóa tưởng chừng đã xa khỏi đời sống đô thị hôm nay.”

Anh Hoàng chia sẻ trải nghiệm tại không gian văn hóa TôTô Cafe.

Hệ sinh thái sáng tạo trong lòng một “khoảng thở”

Để duy trì trải nghiệm chân thực, không gian tại số 23 Châu Long chủ động không cung cấp Wi-Fi. Điều này tạo điều kiện phát triển cho các dự án cộng đồng quanh không gian TôTô Cafe (ví dụ như dự án Umoya). Những hoạt động ấy dần thu hút người trẻ tìm kiếm sự kết nối và những trải nghiệm giàu cảm xúc.

Các buổi chiếu phim nghệ thuật, nấu ăn cộng đồng hay trò chuyện mở dần biến TôTô Cafe thành một không gian sinh hoạt văn hóa. Tại đây, những hoạt động vốn xa lạ trong đô thị như rang cà phê thủ công hay nấu cơm lam vẫn được duy trì như một phần của đời sống thường ngày. Giữa không gian ấy, khách có thể bắt gặp một nhà thơ chơi nhạc cụ truyền thống trong nhiều giờ liền, hay một chuyên gia tâm lý tổ chức “safe space” để cùng mọi người chia sẻ vấn đề cá nhân.

Một buổi chiếu phim và thảo luận sâu tại dự án The Kilnema dưới ánh đèn mờ ảo.

Để văn hóa “sống” bằng hơi thở con người

Dù hành trình thuyết phục chủ đất ưu tiên các giá trị văn hóa thay vì lợi nhuận thương mại gặp không ít rào cản, nhưng chính sự đồng lòng từ cộng đồng đã trở thành nguồn động lực để không gian này tiếp tục tồn tại. Khó khăn luôn nối tiếp khó khăn, bởi việc đưa văn hóa dân tộc vào không gian đô thị cũng sẽ đặt ra nhiều thách thức về việc đảm bảo tính “nguyên bản”. Khi lượng khách ngày càng đông, áp lực vận hành và nhu cầu trải nghiệm mới có thể khiến các yếu tố văn hóa bị “trình diễn hóa” hoặc trở thành sản phẩm tiêu dùng.

Nhóm bạn trẻ tham gia hoạt động nấu ăn cộng đồng Umoya bên bếp lò nồi gang.

Hiểu rõ những điều này, “kim chỉ nam” mà anh Y Tô Tô Kbuôr luôn tâm niệm khi vận hành mô hình TôTô Cafe chính là: “Tôi không muốn nơi này phát triển theo hướng thương mại hóa. Điều quan trọng nhất vẫn là giữ được chiều sâu văn hóa và sự kết nối thật giữa con người với con người.” Đây cũng chính là thông điệp anh thường chia sẻ với các vị khách ghé thăm.

Giữa phố cổ Hà Nội, nơi nhịp sống hiện đại không ngừng chuyển động, TôTô Cafe vẫn chọn giữ nhịp chậm của lửa bếp, tiếng kể chuyện và những cuộc gặp gỡ giữa con người với con người. Không gian ấy giống như một “mạch nối văn hóa”, nơi bản sắc Ê Đê không nằm trong sách vở hay bảo tàng, mà hiện diện bằng hơi thở đời sống giữa lòng đô thị hôm nay.