Hội nghị thượng đỉnh NATO: ‘Lấy hơi’ trước một chặng đường dài

Lãnh đạo các nước thành viên chụp ảnh nhóm tại Hội nghị thượng đỉnh NATO 2026 diễn ra tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ . (Nguồn: NATO)

Theo đó, NATO phải đồng thời giải quyết các thách thức lớn: Duy trì đoàn kết xuyên Đại Tây Dương, tăng cường năng lực quốc phòng của châu Âu và thích ứng với môi trường an ninh quốc tế ngày càng phức tạp.

Sức ép từ “người cầm cương”

Khi cuộc xung đột Nga - Ukraine bước sang năm thứ năm và những rạn nứt sâu sắc trong mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương lộ rõ, Hội nghị lần này diễn ra trong một bầu không khí khá căng thẳng. Chủ trương “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Donald Trump đã làm đảo lộn các tính toán an ninh truyền thống của châu Âu. Khác với những tuyên bố mang tính biểu tượng tại Washington (Mỹ) năm 2024 hay các cam kết tài chính tại The Hague (Hà Lan) năm 2025, Thượng đỉnh 2026 đối mặt với thực tế Mỹ đang bắt đầu rút bớt một phần năng lực quân sự cốt lõi khỏi châu Âu.

Tháng trước, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth tuyên bố xem xét lại việc bố trí lực lượng hiện tại của Mỹ ở châu Âu và đe dọa cắt giảm quân đồn trú nhiều nhất ở các nước chi tiêu ít nhất cho quốc phòng. Quyết định cắt giảm lực lượng của Lầu Năm Góc là một cú sốc lớn đối với các đồng minh NATO ở châu Âu.

Lý do trực tiếp xuất phát từ sự bất bình của Washington khi các đồng minh châu Âu từ chối cho phép sử dụng các căn cứ không quân để tấn công Iran trong cuộc xung đột Trung Đông vừa qua. Việc thiếu một thỏa thuận chia sẻ không phận và căn cứ chung đã đẩy mối quan hệ giữa Washington và các đồng minh NATO xuống mức thấp kỷ lục.

Sức mạnh của NATO từ khi thành lập năm 1949 đến nay là nhờ vào mối quan hệ bền chặt giữa Bắc Mỹ và các đồng minh châu Âu, với trụ cột là mối quan hệ giữa Mỹ với các cường quốc chủ chốt như Anh, Đức và Pháp. Nếu mối quan hệ này bị rạn nứt, sức mạnh của NATO sẽ bị đặt trước thử thách rất lớn.

Trong bối cảnh đó, chương trình nghị sự của Thượng đỉnh Ankara tập trung vào ba trụ cột cốt lõi nhằm hiện thực hóa mô hình mà Washington gọi là “NATO 3.0”.

Thứ nhất, đẩy nhanh mục tiêu chi tiêu quốc phòng. Tại Hội nghị The Hague 2025, các thành viên đã đồng ý hướng tới cột mốc chi 5% GDP cho quốc phòng vào năm 2035. Tuy nhiên, trước sức ép từ Tổng thống Trump, Hội nghị năm nay tập trung vào việc đẩy nhanh thực hiện mục tiêu trên.

Ngày 3/7, ông Trump đăng lên mạng xã hội Truth Social một biểu đồ về ngân sách quốc phòng của các nước thành viên NATO, trong đó so sánh khoản chi khổng lồ, lên tới gần một nghìn tỷ USD của Mỹ với các con số nhỏ hơn rất nhiều của các đồng minh ở châu Âu như Anh và Pháp.

Đáp lại yêu cầu của Mỹ, các đồng minh châu Âu và Canada công bố việc tăng chi tiêu quốc phòng thêm hơn 139 tỷ USD trong năm 2026, qua đó khẳng định họ đang chia sẻ nhiều hơn gánh nặng bảo đảm an ninh tập thể của NATO, thay vì tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào Mỹ. Điều này có thể xoa dịu phần nào đòi hỏi của phía Washington đối với các đồng minh.

Thứ hai, bên cạnh mục tiêu tăng chi tiêu quốc phòng, NATO cũng muốn đẩy nhanh năng lực sản xuất vũ khí và thúc đẩy hợp tác công nghiệp quốc phòng giữa các quốc gia thành viên. Trong bối cảnh cuộc xung đột tại Ukraine vẫn đang tiếp diễn cùng các nguy cơ an ninh khác mà châu Âu có thể phải đối mặt, NATO cần tăng cường năng lực sản xuất quốc phòng, chuyển đổi các khoản ngân sách khổng lồ thành đạn pháo, hệ thống phòng không và vũ khí công nghệ cao để thích ứng với chiến tranh hiện đại. Diễn đàn Công nghiệp quốc phòng được tổ chức song song với Hội nghị được kỳ vọng đạt được các thỏa thuận trị giá hàng chục tỷ USD trong các lĩnh vực sản xuất vũ khí, giúp NATO bổ sung kho dự trữ vũ khí, chuẩn bị tốt hơn cho những thách thức an ninh trong tương lai.

Thứ ba, về vấn đề Ukraine, các nhà lãnh đạo NATO dự kiến tái khẳng định cam kết hỗ trợ quân sự lâu dài cho Kiev. Liên minh công bố gói cam kết trị giá 70 tỷ Euro dành cho Ukraine trong năm 2026, bao gồm viện trợ trang thiết bị quân sự, huấn luyện và các hình thức hỗ trợ khác, đồng thời khuyến khích các quốc gia thành viên duy trì mức hỗ trợ tương tự trong năm 2027.

Hội nghị thượng đỉnh NATO: ‘Lấy hơi’ trước một chặng đường dài

Hội nghị thượng đỉnh NATO 2026 cho thấy liên minh đang bước vào giai đoạn điều chỉnh chiến lược với các xu hướng lớn. (Nguồn: Getty Images)

Bước ngoặt quan trọng

Hội nghị thượng đỉnh NATO 2026 cho thấy liên minh đang bước vào giai đoạn điều chỉnh chiến lược với các xu hướng lớn: Chuyển từ ưu tiên mở rộng trước đây sang tăng cường năng lực phòng thủ và răn đe thông qua hiện đại hóa lực lượng và phát triển công nghiệp quốc phòng; thúc đẩy châu Âu gánh vác nhiều trách nhiệm hơn, trong khi Mỹ tiếp tục giữ vai trò hạt nhân.

Việc Hội nghị lần này mời các đối tác thuộc Sáng kiến Hợp tác Istanbul (ICI) như Bahrain, Kuwait, Qatar, UAE và đặc biệt là các Đối tác chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương gồm Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia, New Zealand cho thấy NATO đang cố gắng xây dựng một mạng lưới an ninh đa dạng hơn nhằm bù đắp cho sự rút lui cục bộ của lực lượng Mỹ.

Mặc dù gặp những khó khăn trước mắt, NATO sẽ khó có thể trở nên suy yếu, chưa nói đến việc đi đến tan rã, bởi nhu cầu của các quốc gia thành viên duy trì nền phòng thủ chung chống lại các mối đe dọa an ninh vẫn rất lớn. Bên cạnh đó, liên minh đã được thiết lập hơn bảy thập kỷ, trải qua nhiều thách thức và đã chứng tỏ được sự bền vững của mình.

Tuy nhiên, thượng đỉnh Ankara có thể là thời điểm đánh dấu sự thay đổi nhận thức của châu Âu về thời kỳ bình yên dưới bóng của chiếc ô an ninh Mỹ đã khép lại, từ nay, an ninh của cựu lục địa phải do chính người châu Âu định đoạt là chính.

Tuy nhiên, để đạt được đến trạng thái này, tức là trạng thái có thể thoát ly khỏi sự phụ thuộc vào Mỹ, sẽ còn một chặng đường dài mà NATO phải trải qua. Trong quá trình đó, mọi thứ có thể thay đổi, kể cả chính sách của Mỹ.