Tuy nhiên, theo bình luận của DW (cơ quan truyền thông Đức), trong bối cảnh nền kinh tế vẫn chịu tác động nặng nề của các lệnh trừng phạt và xung đột với Mỹ, bất kỳ quyết định tăng giá nào cũng có nguy cơ làm gia tăng áp lực lạm phát và thổi bùng bất ổn xã hội, khi nhiều hộ gia đình Iran vẫn đang phải chịu áp lực kinh tế nặng nề và dai dẳng nhiều năm.
 |
| Người biểu tình chặn một tuyến đường cao tốc ở Tehran sau khi giá nhiên liệu tăng vào năm 2019. (Nguồn: DW) |
Tại sao một cường quốc dầu mỏ lại thiếu xăng?
Chính phủ Iran đang "đau đầu" với bài toán chênh lệch ngày càng lớn giữa sản lượng và nhu cầu tiêu thụ nhiên liệu trong nước. Ngày 25/7, Người phát ngôn Chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani cho biết, việc điều chỉnh giá xăng hoặc thay đổi cơ chế phân bổ hạn ngạch là "chắc chắn và không thể tránh khỏi". Tuy nhiên, giới chức chưa xác nhận sẽ áp dụng biện pháp nào, gồm khả năng tăng giá, siết hạn ngạch hoặc kết hợp cả hai.
Hiện Iran áp dụng cơ chế giá xăng trợ cấp theo nhiều bậc. Giá thấp nhất là 1.500 Toman/lít (khoảng 0,008 USD), trong khi mức cao nhất là 5.000 Toman/lít (0,026 USD). Truyền thông Iran cho biết, mức giá cao nhất có thể tăng lên 10.000 Toman/lít, tương đương khoảng 0,053 USD/lít, tức gần gấp đôi hiện nay, dù thông tin này chưa được Chính phủ xác nhận.
Nếu xét theo tỷ giá USD, mặt hàng xăng tại Iran vẫn thuộc nhóm rẻ nhất thế giới. Tuy nhiên, thu nhập của người dân nước này đã giảm mạnh sau nhiều năm chịu cấm vận và suy thoái kinh tế. Mức lương tối thiểu năm 2026 chỉ khoảng 16,6 triệu Toman/tháng, tương đương khoảng 87 USD. Vì vậy, bất kỳ đợt tăng giá nhiên liệu nào cũng có thể tác động trực tiếp đến chi phí sinh hoạt của hàng triệu hộ gia đình.
Ký ức về cuộc khủng hoảng năm 2019 vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo. Khi đó, việc Chính phủ bất ngờ tăng giá xăng đã châm ngòi cho làn sóng biểu tình trên toàn quốc và dẫn đến một trong những cuộc trấn áp đẫm máu nhất trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Khác với năm 2019, lần này Tehran còn phải đối mặt với áp lực lớn hơn khi nguồn cung xăng trong nước không còn đáp ứng đủ nhu cầu.
Kể từ năm 2019, tiêu thụ trong nước đã tăng nhanh hơn sản lượng. Các chuyên gia xác nhận, Iran đã tiêu thụ nhiều xăng hơn khả năng sản xuất ngay cả trước khi xảy ra xung đột với Mỹ hồi tháng 2. Sau chiến sự, thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng nhiên liệu, trong khi hoạt động nhập khẩu gặp nhiều khó khăn hơn, khiến tình trạng thiếu hụt càng nghiêm trọng.
Ông Umud Shokri, chuyên gia chiến lược năng lượng và cũng là nghiên cứu viên cao cấp tại Đại học George Mason (Mỹ), ước tính Iran hiện sản xuất khoảng 121 triệu lít xăng mỗi ngày, trong khi nhu cầu tiêu thụ lên tới khoảng 129 triệu lít/ngày. Vào các dịp nghỉ lễ hoặc mùa cao điểm đi lại, nhu cầu còn tăng cao hơn.
Theo vị chuyên gia này, từ năm 2019 đến nay, lượng xăng tiêu thụ mỗi ngày của Iran đã tăng thêm khoảng 39 triệu lít, trong khi năng lực sản xuất chỉ tăng khoảng 16 triệu lít. Điều này khiến quốc gia từng có khả năng xuất khẩu xăng nay ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu.
Giới chức Iran cho rằng, tăng giá là biện pháp cần thiết để kiềm chế nhu cầu. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định, xăng là mặt hàng thiết yếu nên việc tăng giá sẽ không làm nhu cầu giảm đáng kể, mà chủ yếu khiến chi phí sinh hoạt leo thang.
Một người dân tại thành phố Karaj, gần Tehran, cho rằng việc tăng giá xăng sẽ nhanh chóng lan sang giá hàng hóa và dịch vụ, tạo hiệu ứng dây chuyền lên toàn bộ nền kinh tế, trong đó tầng lớp trung lưu và người thu nhập thấp sẽ chịu tác động mạnh nhất.
Chuyên gia chiến lược năng lượng Umud Shokri phân tích, một chiếc ô tô tiêu thụ khoảng 12 lít/100 km sẽ không thể tự nhiên tiết kiệm nhiên liệu hơn chỉ vì giá xăng tăng. Trong khi phương tiện giao thông công cộng và các dòng xe tiết kiệm nhiên liệu chưa phát triển, người dân quốc gia Trung Đông này gần như không có lựa chọn thay thế.
Ông Shokri cho rằng, tăng giá nhiên liệu chỉ phát huy hiệu quả nếu đi kèm với một gói chính sách toàn diện.
Theo ông, việc nâng dần giá đối với phần tiêu thụ vượt hạn ngạch có thể góp phần hạn chế nhu cầu và giảm tình trạng buôn lậu nhiên liệu. Tuy nhiên, Chính phủ cần đồng thời hỗ trợ tài chính cho các hộ nghèo và đầu tư mạnh vào hệ thống giao thông công cộng. Nếu không, giá xăng cao hơn chỉ làm lạm phát gia tăng và nguy cơ bất ổn xã hội sẽ lớn hơn.
Một giải pháp khác là mở rộng sử dụng khí thiên nhiên nén (CNG). Iran hiện sở hữu mạng lưới CNG khá phát triển, nhưng vẫn chưa khai thác hết công suất. Việc chuyển đổi thêm phương tiện sang sử dụng nhiên liệu kép có thể giúp giảm tiêu thụ xăng trong thời gian ngắn.
Tăng giá xăng không còn là một bài toán kinh tế
Dù vậy, kiểm soát giá và hạn ngạch chỉ là giải pháp tình thế. Để xử lý căn cơ tình trạng thiếu nhiên liệu, nước này cần đồng thời cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng và nâng cấp hệ thống hạ tầng trong dài hạn. Về dài hạn, Iran cần thay thế các phương tiện tiêu hao nhiều nhiên liệu, hiện đại hóa hệ thống lọc dầu, phát triển giao thông công cộng, điện khí hóa xe máy và taxi, đồng thời tăng cường năng lực dự trữ nhiên liệu chiến lược.
Trong khi đó, nhập khẩu xăng cũng không còn là giải pháp dễ dàng. Các lệnh trừng phạt khiến hoạt động thanh toán, vận chuyển và bảo hiểm gặp nhiều trở ngại. Xung đột quân sự càng làm gia tăng rủi ro trên các tuyến hàng hải.
Nga được coi là một nhà cung cấp thay thế hiển nhiên cho Iran. Nhưng theo chuyên gia Shokri, bản thân Moscow cũng đang gặp vấn đề về xăng dầu, do các cuộc tấn công của Ukraine vào các nhà máy lọc dầu, đường ống dẫn dầu và các kho chứa nhiên liệu, làm gián đoạn sản xuất và góp phần gây ra tình trạng thiếu hụt, khiến chính Nga đối mặt với tình trạng thiếu hụt xăng, làm giảm khả năng xuất khẩu.
"Nga có thể sẵn sàng về mặt chính trị để giúp đỡ Iran, nhưng hiện tại họ có ít nhiên liệu hơn để xuất khẩu", ông Shokri đánh giá tình hình.
Phân tích vấn đề đang tồn tại trong nền kinh tế Iran, các chuyên gia nhấn mạnh, cuộc chiến với Mỹ không phải nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng xăng dầu hiện nay, mà chỉ khiến vấn đề vốn tồn tại từ nhiều năm qua trở nên nghiêm trọng và tốn kém hơn, đặc biệt là tình trạng thiếu hụt nguồn cung nhiên liệu vốn đã nghiêm trọng trở nên nghiêm trọng hơn.
Chiến tranh với Mỹ đã làm hư hại các kho nhiên liệu, bể chứa và một phần mạng lưới phân phối, đặc biệt là xung quanh Tehran và Alborz. Sự gián đoạn vận chuyển cũng khiến việc nhập khẩu trở nên khó khăn và tốn kém hơn.
Tuy nhiên, ông Shokri cảnh báo không nên phóng đại mức độ tàn phá vật chất đối với cơ sở hạ tầng nhiên liệu của Iran. Ông cho biết, hiện tại không có bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy Iran đã mất vĩnh viễn một phần lớn năng lực sản xuất xăng dầu. Các nhà máy lọc dầu dường như vẫn đang hoạt động gần hết công suất.
Hiện chưa rõ người dân Iran sẽ phản ứng ra sao trước một cú sốc nhiên liệu mới, đặc biệt khi xung đột quân sự với Mỹ đã kéo dài sang tháng thứ sáu.
Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt liên tục tăng, sức mua suy giảm và tâm lý bất an xã hội tích tụ, quyết định điều chỉnh giá xăng của Tehran không đơn thuần là một bài toán kinh tế. Đây còn là phép thử lớn đối với khả năng cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì ổn định xã hội của Chính phủ Iran.
| Khủng hoảng nhiên liệu tại Nga: Trong nước đã tích luỹ đủ lượng dự trữ, vì sao vẫn có tình trạng đổ xô đi mua? Ngày 7/7, Phó Thủ tướng Nga Alexander Novak cho biết, tình hình trên thị trường nhiên liệu nội địa vẫn đang căng thẳng do nhu ... |
| Nga đưa nhiên liệu từ Siberia đến 'cứu' Moscow, làm thêm điều này để ổn định nguồn cung Nga đang đẩy mạnh điều chuyển nhiên liệu từ Siberia và vùng Ural tới khu vực Moscow, đồng thời tăng nhập khẩu từ Belarus và ... |
| Tổng thống Putin: Kinh tế Nga duy trì ổn định, khó khăn trên thị trường nhiên liệu chỉ là tạm thời Ngày 22/7, Tổng thống Nga Vladimir Putin khẳng định, nền kinh tế nước này vẫn duy trì sự ổn định bất chấp những "nỗ lực ... |
| Xung đột Trung Đông leo thang: Mỹ không kích dữ dội vào Iran với quy mô gấp đôi, Tehran tuyên bố trả đũa Rạng sáng 30/7, quân đội Mỹ tiến hành chiến dịch kéo dài khoảng hai giờ nhằm vào hàng chục mục tiêu của Lực lượng Vệ ... |
| Iran tiếp tục mở rộng tấn công các căn cứ quân sự của Mỹ ở Trung Đông Ngày 30/7, Iran tuyên bố đã tiến hành nhiều cuộc tấn công nhằm vào các căn cứ có lực lượng Mỹ hiện diện tại Kuwait ... |
