Khơi thông nguồn lực phát triển kinh tế xanh từ tín chỉ carbon

Trong những năm gần đây, thị trường carbon toàn cầu đã phát triển nhanh chóng cả về quy mô và độ phức tạp. Theo Báo cáo Năng lượng toàn cầu 2025 của Tổ chức Năng lượng Quốc tế (IEA), tổng lượng phát thải CO₂ toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 37,8 tỷ tấn, phản ánh dư địa mở rộng rất lớn cho thị trường tín chỉ carbon.

Huy động nguồn lực tài chính tiềm năng cho phát triển kinh tế xanh

Tín chỉ carbon đang dần trở thành một loại tài sản môi trường có giá trị kinh tế cao trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. (Nguồn: Getty Images)

Nguồn lực tương lai cho phát triển kinh tế - xã hội

Chủ trương phát triển thị trường carbon trong nước phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam đã được nêu rõ tại Nghị quyết số 70/NQ-TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Quyết định số 232/QĐ-TTg ngày 24/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Phê duyệt đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam (khoản 2, điều 1 về quan điểm, nguyên tắc quy định: “Phát triển thị trường carbon theo mô hình tập trung, hoạt động theo nguyên tắc thị trường dưới sự quản lý, giám sát chặt chẽ của Nhà nước, đảm bảo nguyên tắc công khai, minh bạch, an toàn, hiệu quả, phù hợp với điều kiện quốc gia và thông lệ quốc tế, bảo đảm lợi ích quốc gia, hài hòa lợi ích của các chủ thể trên thị trường”.

Tại Việt Nam, tín chỉ carbon được đánh giá là một nguồn lực tương lai quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (công bố hiện trạng rừng năm 2024), với khoảng 13,92 triệu ha rừng đủ tiêu chí tính tỷ lệ che phủ, khu vực lâm nghiệp có thể hấp thụ từ 40-70 triệu tấn CO₂ mỗi năm. Trong nông nghiệp, các phương pháp canh tác phát thải thấp như tưới ngập khô xen kẽ có thể giảm 30-50% phát thải khí metal, tương đương tiềm năng 10-20 triệu tấn CO₂ mỗi năm, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO). Trong lĩnh vực năng lượng và công nghiệp, Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết Việt Nam có thể giảm thêm 100–150 triệu tấn CO₂ vào năm 2030.

Các chuyên gia nhận định Việt Nam có thể hình thành nguồn cung 60–100 triệu tín chỉ carbon mỗi năm nếu được tổ chức khai thác hiệu quả. Theo đó, nếu có các giải pháp phù hợp để nâng cao chất lượng và giá trị tín chỉ carbon, Việt Nam có thể huy động được một nguồn lực không nhỏ cho phát triển kinh tế xanh và bền vững.

Tuy nhiên, do đang trong giai đoạn phát triển đầu tiên, thị trường carbon trong nước hiện nay vẫn chưa phát triển sâu, chưa đảm bảo các yếu tố của một thị trường thực chất. WB phân tích, giao dịch thị trường carbon tại Việt Nam chủ yếu mang tính thử nghiệm, chưa hình thành thị trường thứ cấp, chưa có cơ chế định giá minh bạch và công cụ tài chính hỗ trợ.

Các chuyên gia nhận định, Việt Nam có thể hình thành nguồn cung 60-100 triệu tín chỉ carbon mỗi năm nếu được tổ chức khai thác hiệu quả. (Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường)

Để phát triển thị trường carbon thực chất, hiệu quả, việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các vấn đề về quyền tài sản đối với tín chỉ carbon, trong đó có quyền tài sản của doanh nghiệp, tổ chức tư nhân, cá nhân, hộ gia đình sở hữu tín chỉ carbon, và cấu trúc thị trường là một trong những nội dung trọng tâm.

Bài học từ thị trường quốc tế

Đối với trường hợp của Liên minh châu Âu (EU), tín chỉ carbon được coi là một loại quyền tài sản (property right), có thể được sở hữu hoặc chuyển nhượng. Mặc dù không có chuẩn mực kế toán riêng, nhưng trên thực tế, theo các chuẩn mực IFRS hiện hành, tín chỉ được ghi nhận như tài sản (tài sản vô hình hoặc hàng tồn kho), theo đó, đây là một loại tài sản đặc thù. Giá tín chỉ carbon năm 2024-2025 dao động 80-100 EUR/tCO₂.

Còn tại Trung Quốc, theo hướng dẫn của Bộ Sinh thái và Môi trường, tín chỉ carbon là quyền tài sản, có giá trị kinh tế, doanh nghiệp được sở hữu, ghi nhận và chuyển nhượng, tuy nhiên, là tài sản đặc thù và cần tuân thủ quy định điều tiết chặt chẽ của Nhà nước.

Theo quy định về chế độ kế toán của Trung Quốc (CAS), tín chỉ carbon được ghi nhận là tài sản vô hình (trường hợp doanh nghiệp giữ để tuân thủ phát thải), hoặc hàng tồn kho (nếu giao dịch để sinh lời). Báo cáo Phát triển thị trường carbon quốc gia của Trung Quốc năm 2025 cho thấy, thị trường giao dịch tín chỉ carbon của nền kinh tế số một quốc gia châu Á có quy mô lớn nhất thế giới, khoảng gần 2 tỷ tấn CO₂ năm 2024.

Hàn Quốc lại coi tín chỉ carbon là quyền phát thải có giá trị kinh tế, không phải tiền tệ hay hàng hóa vật lý, nhưng là một loại tài sản đặc biệt (tài sản được điều tiết), có thể ghi nhận trên sổ sách kế toán (tài sản vô hình), có thể định giá và giao dịch (Luật về Phân bổ và giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính của Hàn Quốc), có thể được sử dụng làm tài sản thế chấp, có thị trường thứ cấp phát triển.

Từ kinh nghiệm của các nước, khi quyền tài sản đối với tín chỉ carbon được xác lập, thị trường giao dịch tín chỉ sẽ phát triển sâu hơn và quy mô hơn, giá tín chỉ carbon cao hơn; chủ thể sở hữu tín chỉ sẽ có động lực kinh tế trực tiếp để tối đa hóa giá trị tín chỉ, thay vì chỉ dừng ở việc tạo ra sản lượng. Khi đó, chủ sở hữu không chỉ là người “chuyển nhượng tín chỉ”, mà thực chất trở thành nhà đầu tư và quản trị tài sản carbon.

Sở hữu thị trường giao dịch khí thải carbon lớn nhất thế giới, Trung Quốc đang khẳng định vị thế trong cuộc đua xanh. (Nguồn: VnEconomy)

Khi quyền sở hữu tín chỉ carbon được ghi nhận rõ ràng, chủ sở hữu tín chỉ có đầy đủ quyền như quyền định đoạt (được quyết định việc chuyển nhượng, thời điểm và giá chuyển nhượng), và các quyền khác như quyền sử dụng tín chỉ làm tài sản bảo đảm cho việc huy động vốn… trong lĩnh vực lâm nghiệp, chủ rừng sẽ có xu hướng lựa chọn loài cây có giá trị hấp thụ carbon cao, thời gian lưu trữ carbon dài, chú trọng đầu tư vào hệ thống theo dõi, đo lường carbon để nâng cao độ tin cậy và giá bán tín chỉ thay vì chỉ chú trọng đến diện tích trồng rừng.

Trong nông nghiệp và công nghiệp, doanh nghiệp sẽ chủ động lựa chọn quy trình canh tác phát thải thấp (tưới ngập khô xen kẽ trong sản xuất lúa, tối ưu khẩu phần trong chăn nuôi); đầu tư công nghệ giảm phát thải có hiệu suất cao hơn; tối ưu hóa danh mục dự án carbon theo hướng nâng cao giá trị tín chỉ (chuyển từ giảm phát thải đơn thuần sang tín chỉ hấp thụ hoặc loại bỏ carbon có giá cao hơn trên thị trường quốc tế).

Quan trọng hơn, khi quyền tài sản được bảo đảm, chủ sở hữu sẽ có động lực quản trị tín chỉ một cách chặt chẽ, từ khâu thiết kế dự án, vận hành đến xác minh và giao dịch. Điều này giúp giảm rủi ro về gian lận, nâng cao uy tín tín chỉ của Việt Nam trên thị trường quốc tế - một trong các yếu tố đang quyết định trực tiếp đến mức giá. Ngược lại, nếu quyền tài sản không rõ ràng, có thể sẽ dẫn đến việc chủ sở hữu tín chỉ carbon thiếu động lực đầu tư dài hạn; chất lượng tín chỉ không được tối ưu; và khó tiếp cận các phân khúc tín chỉ cao cấp.

Do đó, việc hoàn thiện khung pháp lý theo hướng tài sản hóa tín chỉ carbon và xác lập rõ ràng các quyền của chủ sở hữu đồng thời ban hành đầy đủ các quy định, công cụ về điều tiết, quản lý nhà nước đối với loại tài sản đặc thù này không chỉ là yêu cầu về mặt pháp lý, mà có thể còn là một trong những điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng tín chỉ, tăng giá trị kinh tế của tài sản carbon, và hình thành một thị trường carbon có chiều sâu, minh bạch và hiệu quả.

Đặc biệt, khi có quyền định đoạt, chủ sở hữu có thể chủ động lựa chọn thời điểm bán tín chỉ để có mức giá tối ưu, tham gia thị trường thứ cấp, kết hợp tín chỉ với các công cụ tài chính (hợp đồng kỳ hạn, thế chấp, tài trợ dự án) để huy động và tài trợ vốn. Điều này tạo ra một cơ chế nội sinh thúc đẩy nâng cao chất lượng tín chỉ. Chủ sở hữu sẽ có động lực quản trị tín chỉ chặt chẽ, đầu tư vào hệ thống đo lường - xác minh, đảm bảo tính minh bạch và độ tin cậy - những yếu tố quyết định giá trị tín chỉ trên thị trường quốc tế.