Kinh tế toàn cầu sẽ chịu tác động gì từ căng thẳng tại Trung Đông?

Kinh tế toàn cầu sẽ chịu tác động nào từ căng thẳng tại Trung Đông?

Người đàn ông đi qua một tòa nhà bị phá hủy sau các cuộc không kích ở trung tâm Tehran, Iran, ngày 4/3. (Nguồn: Getty Images)

Theo CNN, chỉ gần một tuần kể từ khi xảy ra xung đột tại Trung Đông, những dấu hiệu căng thẳng đã xuất hiện dọc theo các huyết mạch thương mại toàn cầu vốn được tổ chức chặt chẽ: từ các lô hàng gạo xuất khẩu bị mắc kẹt tại cảng Ấn Độ, cho đến sự leo thang của giá phân bón - yếu tố sống còn đối với sản xuất lương thực.

Căng thẳng kéo dài khiến giá năng lượng neo cao có thể đẩy lạm phát tăng lên, kéo theo đó là lãi suất, đè thêm gánh nặng lên vai những người vay. Trong khi đó, các mối đe dọa đối với tàu chở hàng có thể làm tắc nghẽn chuỗi cung ứng, tiếp tục đẩy chi phí của doanh nghiệp và người tiêu dùng lên cao.

Theo Dan Katz, Phó Giám đốc điều hành tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cuộc xung đột đang lan rộng ở Trung Đông có thể “tác động rất lớn đến nền kinh tế toàn cầu trên nhiều phương diện”, như lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Và mức độ nghiêm trọng của những động thái này sẽ phụ thuộc vào việc căng thẳng kéo dài bao lâu.

Trước khi xảy ra xung đột tại điểm nóng này, IMF dự báo nền kinh tế toàn cầu sẽ đạt mức tăng trưởng khả quan 3,3% trong năm nay. Quỹ này hiện chưa thay đổi triển vọng và cho rằng vẫn “quá sớm” để đánh giá tác động kinh tế. Tuy nhiên, định chế tài chính trên cũng đang “theo dõi chặt chẽ các diễn biến” và liệt kê một loạt rủi ro đối với kinh tế toàn cầu, bao gồm gián đoạn thương mại gia tăng, “giá năng lượng tăng vọt và biến động trên các thị trường tài chính".

Giá năng lượng giữ vai trò then chốt

Tác động của cuộc xung đột đối với nền kinh tế toàn cầu phụ thuộc phần lớn vào giá năng lượng, vốn đã tăng vọt trong tuần qua do những lo ngại về nguồn cung. Dầu Brent, thước đo giá dầu chuẩn toàn cầu, đang giao dịch ở mức cao nhất trong hơn 18 tháng qua.

Rủi ro lớn nhất ở đây là việc eo biển chiến lược Hormuz bị phong tỏa trong thời gian dài. Đây gần như là con đường duy nhất để vận chuyển lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên khổng lồ của Trung Đông tới phần còn lại của thế giới. Tuyến đường thủy hẹp này thường là kênh trung chuyển cho khoảng 1/5 sản lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu mỗi ngày, theo Cơ quan thông tin năng lượng Mỹ (EIA).

Theo đó, giá khí đốt tự nhiên kỳ hạn chuẩn của châu Âu cũng tăng vọt và có thể tăng gấp đôi so với mức trước chiến tranh nếu các chuyến hàng qua eo biển bị gián đoạn hơn hai tháng, theo ngân hàng Goldman Sachs.

Giá khí đốt ở châu Âu hiện vẫn thấp hơn nhiều so với mức đỉnh được ghi nhận vào năm 2022, nhưng dự trữ của khu vực này đang ở mức thấp hơn nhiều so với những năm gần đây và sẽ cần phải được bổ sung trước mùa đông tới với chi phí có thể đắt đỏ hơn nhiều.

Theo nhận định của Holger Schmieding, chuyên gia kinh tế trưởng tại ngân hàng Berenberg, lạm phát giá tiêu dùng ở Liên minh châu Âu (EU) đứng ở mức 2% trong tháng 1, có thể sẽ tăng thêm hơn một điểm phần trăm nếu căng thẳng tại Trung Đông kéo dài trong vài tháng. Ngoài ra, tăng trưởng kinh tế của khu vực có thể bị sụt giảm tới nửa điểm phần trăm trong kịch bản đó.

Còn tại Đức, giá xăng và dầu diesel đã tăng vọt ở mức hai con số trong tuần qua. Giá xăng cũng đã leo dốc ở Vương quốc Anh. Còn tại Mỹ, giá xăng hiện đang ở mức cao nhất trong vòng 11 tháng và các doanh nghiệp nhỏ đang cảm nhận rõ sức ép.

Nếu giá dầu duy trì ở mức hiện tại trong vài tháng, lạm phát giá tiêu dùng của Mỹ có thể tăng từ 2,4% trong tháng 1 lên 3% vào cuối năm nay, theo dự báo của Goldman Sachs. Điều này có thể khiến Cục Dự trữ liên bang (Fed) càng gặp khó khăn hơn trong việc đưa ra các quyết định cắt giảm lãi suất trong năm nay.

Trong khi đó, châu Á thậm chí còn dễ bị tổn thương hơn trước cú sốc giá năng lượng kéo dài. Khoảng 80-90% lượng dầu thô và LNG đi qua eo biển Hormuz được vận chuyển khu vực này.

Các chuyên gia kinh tế khu vực châu Á của Capital Economics đánh giá: “Hầu hết các nền kinh tế ở châu Á đều chịu thiệt thòi hơn và phải đối mặt với lạm phát cao hơn. Cùng với đó, lạm phát sẽ tăng thêm nửa điểm phần trăm ở hầu hết các quốc gia nếu giá dầu Brent duy trì ở mức hiện tại".

Người nông dân Ấn Độ rắc phân hoá học urê trên cánh đồng ngoại ô Bangalore, Ấn Độ. (Nguồn: Getty Images)

Tắc nghẽn chuỗi cung ứng

Bên cạnh giá năng lượng, các nền kinh tế châu Á có thể bị giáng đòn qua một kênh khác, đó là xuất khẩu.

Ấn Độ đang bắt đầu cảm nhận rõ áp lực.

Theo ông Satish Goel, chủ tịch Hiệp hội Các nhà xuất khẩu gạo Ấn Độ, hơn 400.000 tấn gạo basmati phục vụ xuất khẩu đang bị mắc kẹt tại các cảng của nước này hoặc đang trong quá trình vận chuyển, do các tuyến đường biển qua Trung Đông bị gián đoạn. Khoảng 75% lượng gạo basmati xuất khẩu hàng năm của Ấn Độ, tương đương khoảng 6 triệu tấn, được xuất sang Trung Đông.

Theo Deepali Bhargava, Giám đốc nghiên cứu khu vực châu Á-Thái Bình Dương của ngân hàng ING, Trung Đông đã trở thành thị trường quan trọng đối với các nhà xuất khẩu châu Á, đặc biệt trong bối cảnh thuế quan Mỹ. Nếu xung đột kéo dài, Ấn Độ và Trung Quốc có thể là hai nền kinh tế chịu thiệt hại lớn nhất.

Lượng gạo xuất khẩu bị đình trệ của Ấn Độ phản ánh một mối lo lớn hơn: nguy cơ gián đoạn trên diện rộng đối với thương mại toàn cầu và sản xuất lương thực.

“Eo biển Hormuz là yếu tố thiết yếu đối với sản xuất lương thực toàn cầu,” Svein Tore Holsether, CEO của công ty hóa chất Na Uy Yara International, chia sẻ.

Ông lưu ý, khoảng một phần ba lượng urê xuất khẩu của thế giới - một loại phân bón được sử dụng rộng rãi - đi qua eo biển này, cũng như nguồn cung lớn của các nguyên liệu thô khác cần thiết để sản xuất phân bón. “Phân bón không chỉ là một mặt hàng thông thường - gần một nửa sản lượng lương thực toàn cầu phụ thuộc vào chúng", CEO này cho biết thêm.

Giá urê Ai Cập, một chuẩn mực của ngành, đã tăng 35% trong tuần này, theo công ty dữ liệu CRU Group. Giá lưu huỳnh, một nguyên liệu được sử dụng trong phân bón, cũng đã tăng mạnh. Gần một nửa hoạt động thương mại lưu huỳnh toàn cầu bắt nguồn từ các quốc gia ở Trung Đông.

Bên cạnh việc đẩy chi phí đầu vào lên cao, căng thẳng Trung Đông có thể dẫn đến tình trạng tắc nghẽn tại các cảng cách xa khu vực giao tranh hàng nghìn km và làm chậm trễ các chuyến hàng trên toàn thế giới, chủ yếu do tàu thuyền phải thay đổi lộ trình.

Ví dụ, các container hướng đến Trung Đông đang bắt đầu dồn ứ tại các cảng ở Ấn Độ sau khi một số hãng vận tải lớn đình chỉ việc giao hàng đến khu vực này, theo Judah Levine, giám đốc nghiên cứu tại công ty logistics Freightos. Tình trạng gián đoạn càng kéo dài, nguy cơ thiếu hụt container và giảm công suất vận chuyển có thể lan rộng ra các nơi khác.

Vận tải hàng không thậm chí có thể bị ảnh hưởng nặng nề hơn, với nhiều máy bay bị buộc phải nằm không ở Trung Đông và không phận trong khu vực bị hạn chế nghiêm ngặt. Điển hình, hãng đồ thể thao Adidas tuần này cảnh báo một số lô hàng gửi bằng đường hàng không có thể bị chậm trễ.

Các hãng hàng không Trung Đông, bao gồm Emirates, Qatar Airways và Etihad, chiếm khoảng 13% năng lực vận tải hàng hóa hàng không toàn cầu. Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), vận tải hàng không chiếm khoảng một phần ba giá trị thương mại thế giới, thường vận chuyển các mặt hàng có giá trị cao như điện thoại thông minh, vi mạch và các thiết bị điện tử khác.

Công ty phân tích dữ liệu vận tải biển Xeneta đã vẽ ra một bức tranh đáng lo ngại: “Căng thẳng leo thang ở Trung Đông đang tạo ra sự bất ổn tức thì cho các chuỗi cung ứng, với hoạt động di chuyển của tàu thuyền thay đổi từng giờ và các chủ hàng phải xử lý những loại hàng hóa có thể không bao giờ đến được bến cảng như dự kiến".