Ký ức trận Động Tòa năm 1968 và hành trình tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ

Từ nguồn tin cung cấp của ông Lê Hữu Tòng, đã có 84 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy (gồm 83 hài cốt vào năm 1993 và một hài cốt vào ngày 17/7/2026). (Ảnh: Mai Trang)

Hơn nửa thế kỷ sau trận đánh căn cứ Động Tòa năm 1968, ký ức về những đồng đội đã ngã xuống vẫn đau đáu trong lòng cựu chiến binh Lê Hữu Tòng. Từ ký ức và tư liệu được ông gìn giữ suốt nhiều thập kỷ, lực lượng chức năng thành phố Huế đang mở rộng tìm kiếm trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ..

Hành trình ấy không chỉ nối dài lời hẹn của những người lính năm xưa mà còn thể hiện quyết tâm của cả hệ thống chính trị trong công tác tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Hơn nửa thế kỷ đi tìm đồng đội

Giữa cái nắng gắt tháng 7, trên bãi đất cạnh ga Hương Thủy (phường Hương Thủy, thành phố Huế), một cụ ông ngoài 80 tuổi lặng lẽ đứng dõi theo từng nhát cuốc của lực lượng quy tập.

Đó là cựu chiến binh Lê Hữu Tòng (81 tuổi, trú phường Phú Bài), nguyên chiến sĩ đặc công Tiểu đoàn 1 Thành đội Huế, người trực tiếp tham gia trận đánh căn cứ Động Tòa đêm cuối tháng 5/1968.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, ký ức về trận đánh cùng sự hy sinh của hàng chục đồng đội vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai. Với ông, hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ chưa bao giờ khép lại. Ông Lê Hữu Tòng kể lại rành rọt về trận đánh đêm 20/5/1968. Hàng trăm chiến sĩ đặc công Tiểu đoàn 1 và 2 (Thành đội Huế) cùng lực lượng Tiểu đoàn đặc công 12 (Trung đoàn 6) tiến công vào căn cứ thiết giáp của Mỹ tại Động Tòa (nay thuộc phường Thanh Thủy, thành phố Huế) - một trong những cứ điểm quân sự kiên cố, quan trọng của đối phương lúc bấy giờ.

Thế nhưng, khi trời gần sáng rút khỏi trận địa, số người trở về chỉ còn hơn mười người. Ông Tòng nhớ lại trong nghẹn ngào, đồng đội hy sinh rất nhiều ngay trên hàng rào và cửa mở. Chỉ một số thương binh được kịp đưa ra ngoài. Tất cả ba lô trước khi đi đều để lại trong địa đạo. Một tháng sau vẫn còn nguyên, không ai quay về nhận nữa.

Điều khiến người lính năm xưa day dứt nhất đến nay không phải những vết thương chiến tranh mà là việc phần lớn đồng đội vẫn chưa được trở về với gia đình. Suốt nhiều năm qua, những cuộc gọi từ thân nhân đồng đội ở Nghệ An, Thanh Hóa, Thái Bình… tìm đến, càng thôi thúc ông cùng cơ quan chức năng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông Tòng tiếp tục công tác tại địa phương, từng giữ cương vị Huyện đội trưởng Hương Thủy rồi Chủ tịch UBND thị trấn Phú Bài cũ. Điều đặc biệt là từ khi tham gia chiến đấu đến nay, ông gần như chưa từng rời vùng đất Hương Thủy. Chính điều đó giúp ông kiên trì thu thập thông tin, ghi chép lời kể của nhân chứng, cơ sở cách mạng và người dân địa phương về nơi chôn cất các liệt sĩ.

Theo thông tin từ nhiều cơ sở cách mạng hoạt động bí mật trong vùng, sau trận đánh Động Tòa, quân Mỹ đã thu gom thi thể các chiến sĩ hy sinh, chất lên xe GMC đưa về khu vực trước ga Hương Thủy. Tuy nhiên, do địch canh phòng nghiêm ngặt nên không thể xác định chính xác vị trí chôn cất.

Mang nặng nỗi trăn trở ấy, từ trước năm 1993, ông Tòng chủ động cung cấp toàn bộ thông tin cho cơ quan chức năng huyện Hương Thủy cũ. Từ nhiều nguồn tư liệu được đối chiếu, địa phương xác định thông tin có cơ sở và tổ chức khảo sát.

Năm 1993, lực lượng chức năng quy tập được 83 hài cốt liệt sĩ tại khu vực bãi cát phía bên trái ga Hương Thủy (theo hướng nhìn từ Quốc lộ 1 vào ga).Theo ông Tòng, các hài cốt tìm thấy năm đó vẫn còn quần áo, dép râu, thắt lưng, thậm chí có cả hài cốt nữ.

Trong khi lực lượng đặc công khi làm nhiệm vụ thường chỉ mang dây đeo súng, không mặc áo để dễ vượt hàng rào và ngụy trang. Ông nhận định đồng đội đặc công nhiều khả năng vẫn nằm ở khu vực phía bên phải ga Hương Thủy theo hướng về Huế - nơi trước đây chưa thể khảo sát đầy đủ do có nhà dân xen kẽ.

Suốt gần 60 năm qua, ông Lê Hữu Tòng luôn ghi chép đầy đủ ký ức về trận đánh Động Tòa cũng như gìn giữ các thông tin về nơi nghi ngờ có hài cốt đồng đội để cung cấp cho các lực lượng chức năng. (Ảnh: Mai Trang)

Thắp sáng những hành trình trở về

Khi Ban Chỉ đạo quốc gia triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, ông Lê Hữu Tòng là một trong những người đầu tiên cung cấp lại toàn bộ tư liệu, sơ đồ và các mốc địa hình mà mình lưu giữ suốt hàng chục năm. Những thông tin ấy trở thành một trong những căn cứ để Đội Quy tập 192 triển khai tìm kiếm tại ga Hương Thủy.

Những ngày lực lượng quy tập đào tìm, người cựu chiến binh 81 tuổi gần như đều có mặt. Sau khoảng 10 ngày miệt mài tìm kiếm, chiều 17/7, khi Đội Quy tập 192 (Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Huế) cất bốc được một hài cốt liệt sĩ tại khu vực cách ga Hương Thủy khoảng 150m, niềm hy vọng trong người cựu chiến binh ấy lại được nhen lên.

Hài cốt tìm thấy được bọc cẩn thận trong tăng của bộ đội cùng một ống truyền dung dịch. Vui mừng nhưng ông Tòng vẫn lặng lẽ tiếc nuối vì cho rằng đó chưa phải đồng đội đặc công.

Thiếu tá Nguyễn Văn Lệ, cán bộ Đội Quy tập 192 cho biết, ngay sau khi thông tin được công bố, nhiều thân nhân liệt sĩ trên cả nước đã liên hệ với cơ quan chức năng để đăng ký đối chiếu ADN cũng như có thêm nhiều nguồn tin do người dân, cựu chiến binh cung cấp quanh khu vực ga Hương Thủy. Do đó, đơn vị đang tăng cường mở rộng tìm kiếm với 10 cán bộ, chiến sĩ trực tiếp làm nhiệm vụ. Mọi nguồn tin cung cấp đều được rà soát, đối chiếu kỹ lưỡng trước khi tổ chức tìm kiếm.

“Là người lính, chúng tôi xác định đây vừa là nhiệm vụ vừa là trách nhiệm thiêng liêng. Mục tiêu lớn nhất là tìm được càng nhiều hài cốt liệt sĩ càng tốt để đưa các bác trở về với quê hương", Thiếu tá Lệ chia sẻ.

Thượng tá Nguyễn Trí Hùng, Đội trưởng Đội Quy tập 192 chia sẻ, sau khi hoàn thành nhiệm vụ quốc tế tại Lào, đơn vị được tăng cường quân số lên 50 người để thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm trong nước. Lực lượng đang đồng thời triển khai tìm kiếm tại bốn khu vực gồm ga Hương Thủy, Trường Gia Hội, núi Bạch Mã và Phong Thái.

Riêng tại ga Hương Thủy, việc khoanh vùng được thực hiện chủ yếu dựa trên thông tin của cựu chiến binh Lê Hữu Tòng cùng các nhân chứng từng tham gia quy tập năm 1993.

Từ khi triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đến nay, toàn đội đã quy tập được ba hài cốt liệt sĩ tại Lào, A Lưới và ga Hương Thủy.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Huế Nguyễn Văn Mạnh, Ban Chỉ đạo 515 thành phố đã triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm ngay từ những ngày đầu, đồng thời hoàn thành việc lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ và đang đẩy nhanh tiến độ lấy mẫu tại các nghĩa trang. Đối với khu vực ga Hương Thủy, địa phương tiếp tục huy động lực lượng, khoanh vùng những vị trí có độ tin cậy cao để tìm kiếm.

Ông Nguyễn Văn Mạnh nhấn mạnh công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì độc lập dân tộc, góp phần xoa dịu nỗi đau của hàng nghìn gia đình. Việc cất bốc được một hài cốt liệt sĩ ngày 17/7 cho thấy nguồn thông tin do nhân chứng cung cấp có giá trị thực tiễn, mở ra thêm hy vọng trong quá trình tìm kiếm các liệt sĩ còn nằm lại.

Đến 11 giờ ngày 24/7, toàn thành phố Huế đã có 29 Nghĩa trang liệt sĩ hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, 5 nghĩa trang liệt sĩ đang thực hiện; thu được 2.541 mẫu hài cốt liệt sĩ đủ điều kiện giám định ADN.

Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ thành phố Huế cũng đã bàn giao cho Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam 1.681 mẫu hài cốt liệt sĩ để giám định ADN.

Từ những ký ức được gìn giữ suốt hơn nửa thế kỷ của cựu chiến binh Lê Hữu Tòng đến sự vào cuộc của các cấp, ngành trong Chiến dịch 500 ngày đêm, hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đang được nối dài bằng trách nhiệm và lòng tri ân. Mỗi cuộc tìm kiếm hôm nay không chỉ hướng tới việc xác định danh tính những người đã ngã xuống mà còn góp phần thực hiện trọn vẹn đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.