Trong nhiều năm, Nhật Bản tiếp nhận lao động nước ngoài thông qua Chương trình Thực tập kỹ thuật. Về danh nghĩa, đây là chương trình giúp người lao động từ các nước đang phát triển học kỹ năng, sau đó trở về đóng góp cho quê hương. Nhưng trên thực tế, chương trình này đã trở thành một kênh bổ sung nhân lực cho những ngành thiếu lao động tại Nhật Bản.
Điểm yếu lớn của hệ thống cũ là tiếng Nhật. Nhiều thực tập sinh đến Nhật với vốn tiếng hạn chế, chỉ được hướng dẫn ngắn trước khi vào nhà máy, nông trại, công trường hoặc cơ sở dịch vụ. Sau đó, họ phải vừa làm việc vừa tự xoay xở trong môi trường hoàn toàn bằng tiếng Nhật.
Câu chuyện tại thành phố Utsunomiya cho thấy một lát cắt của thực tế đó. Một số công nhân Indonesia làm việc cho doanh nghiệp thực phẩm địa phương được tham gia lớp tiếng Nhật trực tuyến mỗi tuần. Với người lao động, có giáo viên hướng dẫn giúp việc học dễ hơn so với tự học bằng sách. Nhưng mô hình này vẫn là ngoại lệ. Không nhiều doanh nghiệp tổ chức lớp tiếng Nhật đều đặn cho nhân viên nước ngoài.
Đây chính là vấn đề Nhật Bản đang cố sửa khi chuẩn bị đưa vào chương trình mới thay thế hệ thống thực tập kỹ thuật.
 |
| Lớp học tiếng Nhật tại Hà Nội. |
Từ “thực tập” sang “phát triển kỹ năng để làm việc”
Chương trình mới, dự kiến thay thế chương trình thực tập kỹ thuật từ mùa xuân năm sau, có mục tiêu rõ hơn: đào tạo và giữ chân lao động nước ngoài cho thị trường lao động Nhật Bản. Sau ba năm làm việc theo chương trình này, người lao động có thể chuyển sang diện “lao động lành nghề chuyên ngành” hạng nhất, cho phép cư trú tối đa năm năm.
Điểm khác biệt quan trọng là Nhật Bản không còn chỉ nhìn lao động nước ngoài như người đến học nghề rồi về nước. Họ được xem là một phần của lực lượng lao động cần được đào tạo, nâng cao kỹ năng và có khả năng ở lại lâu hơn.
Vì vậy, yêu cầu tiếng Nhật được đặt ra chặt chẽ hơn. Trước khi bắt đầu làm việc, người lao động phải đạt trình độ thấp nhất là N5 hoặc hoàn thành khóa học 100 giờ tại một trường tiếng Nhật được công nhận. Sau khi sang Nhật, doanh nghiệp sử dụng lao động còn phải cung cấp thêm khóa học 100 giờ để người lao động hướng tới trình độ N4 trong vòng ba năm.
Đây là bước tiến. Người lao động có tiếng Nhật tốt hơn sẽ dễ hiểu hợp đồng, quy định an toàn, hướng dẫn công việc, quyền lợi bảo hiểm, thủ tục cư trú và các kênh hỗ trợ khi gặp khó khăn. Họ cũng có cơ hội chuyển sang diện lao động lành nghề, ở lại lâu hơn và tăng thu nhập ổn định hơn.
Nhưng cải cách này đang gặp một nghịch lý: yêu cầu học tiếng tăng lên, trong khi hệ thống trường và giáo viên đủ điều kiện lại chưa sẵn sàng.
Chỉ ba cơ sở được chứng nhận: nút thắt của hệ thống mới
Theo Nikkei Asia, trên toàn Nhật Bản hiện chỉ có ba cơ sở giáo dục tiếng Nhật được chứng nhận đủ điều kiện đào tạo cho người lao động trong khuôn khổ chương trình mới. Con số này quá nhỏ nếu đặt cạnh nhu cầu thực tế của hàng trăm nghìn lao động nước ngoài đang và sẽ vào Nhật Bản.
Vấn đề không chỉ nằm ở số lượng trường. Hệ thống chứng nhận trường tiếng Nhật mới được triển khai từ năm tài chính 2024, chia thành ba nhóm: đào tạo cho người lao động, đào tạo cho du học sinh và đào tạo cho cư dân. Trong khi đó, phần lớn trường tiếng Nhật hiện tập trung xin chứng nhận để tiếp tục tiếp nhận du học sinh quốc tế, vì đây là nhóm học viên truyền thống và là nguồn thu quan trọng của họ.
Các trường dành cho du học sinh phải hoàn tất chứng nhận trước mùa xuân năm 2029, nếu không sẽ không còn được tiếp nhận sinh viên nước ngoài. Áp lực này khiến nhiều cơ sở ưu tiên hồ sơ du học sinh trước, còn chứng nhận đào tạo người lao động bị đẩy xuống sau.
Kết quả là trong khi chính sách mới yêu cầu người lao động học tiếng theo chuẩn, hệ thống cung ứng lớp học lại chưa theo kịp. Ngay cả khi doanh nghiệp muốn tổ chức đào tạo đúng quy định, họ cũng có thể gặp khó vì thiếu trường được công nhận, thiếu giáo viên đủ chuẩn và thiếu mô hình đào tạo phù hợp với lịch làm việc của công nhân.
Đây là điểm cốt lõi của vấn đề: Nhật Bản muốn nâng chuẩn tiếng Nhật cho lao động nước ngoài, nhưng hạ tầng giáo dục để thực hiện chuẩn đó còn quá mỏng.
Lao động Việt Nam sẽ chịu tác động lớn
Việt Nam hiện là một trong những nguồn cung lao động nước ngoài lớn nhất của Nhật Bản. Theo các số liệu năm 2025, ở Nhật Bản có khoảng 660.000 người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc; trong đó có khoảng 200.000 thực tập sinh kỹ thuật và khoảng 150.000 lao động có kỹ năng đặc định. Việt Nam cũng là nhóm lớn trong các chương trình lao động của Nhật Bản.
Bất kỳ thay đổi nào trong chính sách lao động nước ngoài của Nhật Bản đều tác động trực tiếp đến người lao động Việt Nam, doanh nghiệp phái cử tại Việt Nam, nghiệp đoàn, công ty tiếp nhận tại Nhật và cả gia đình người lao động.
Trong hệ thống cũ, nhiều lao động Việt Nam sang Nhật với mục tiêu rất thực tế: đi làm để có thu nhập, gửi tiền về nhà, trả chi phí ban đầu và tích lũy sau vài năm. Tiếng Nhật thường được xem là điều kiện cần để xuất cảnh, nhưng chưa hẳn là năng lực được đầu tư bài bản cho một lộ trình nghề nghiệp dài hạn.
Khi Nhật Bản chuyển sang hệ thống mới, tiếng Nhật không còn là phần phụ, mà trở thành điều kiện để vào chương trình, để tiếp tục làm việc, để chuyển visa và để ở lại lâu hơn. Người lao động vì thế sẽ phải chuẩn bị kỹ hơn trước khi đi. Nếu không, họ có thể bị kẹt ở giữa: đã sang Nhật nhưng không đủ tiếng để vượt qua các mốc đánh giá; muốn chuyển sang diện kỹ năng đặc định nhưng không đạt yêu cầu; muốn đổi nơi làm việc hoặc bảo vệ quyền lợi nhưng không đủ khả năng giao tiếp.
Gánh nặng có thể chuyển về phía người lao động
Một rủi ro cần nhìn rõ là chi phí. Khi yêu cầu tiếng Nhật tăng, ai sẽ trả tiền cho việc học?
Về nguyên tắc, doanh nghiệp sử dụng lao động tại Nhật phải cung cấp khóa học 100 giờ để người lao động đạt trình độ N4 trong vòng ba năm. Nhưng trong thực tế, nếu hệ thống trường được công nhận quá ít, chi phí đào tạo có thể tăng. Doanh nghiệp nhỏ ở địa phương có thể khó tiếp cận giáo viên. Các lớp học trực tuyến có thể trở thành giải pháp, nhưng vẫn cần người dạy đủ chuẩn, giáo trình phù hợp và cơ chế đánh giá rõ ràng.
Nếu không có chính sách hỗ trợ tốt, một phần gánh nặng có thể bị đẩy về phía người lao động: học thêm trước khi đi, trả phí cho trung tâm, mua khóa học, thi lại nhiều lần, hoặc chấp nhận làm thêm ngoài giờ để theo kịp yêu cầu. Với lao động Việt Nam, vốn đã phải chịu nhiều khoản chi phí trước khi xuất cảnh, đây là điểm rất đáng lo.
Ở chiều ngược lại, nếu được tổ chức tốt, yêu cầu tiếng Nhật có thể giúp giảm rủi ro cho người lao động. Người có tiếng tốt hơn sẽ ít phụ thuộc hoàn toàn vào môi giới, nghiệp đoàn hoặc người quản lý. Họ có khả năng đọc thông báo, hiểu bảng lương, hỏi về bảo hiểm, phản ánh điều kiện làm việc và tìm kiếm hỗ trợ khi cần. Tiếng Nhật vì thế không chỉ là kỹ năng nghề nghiệp, mà còn là công cụ tự bảo vệ.
Doanh nghiệp địa phương Nhật Bản cũng bị đặt vào thế khó
Nút thắt tiếng Nhật không chỉ gây khó cho người lao động mà cả với doanh nghiệp Nhật Bản, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ ngoài đô thị lớn.
Nhiều doanh nghiệp ở các địa phương phụ thuộc vào lao động nước ngoài để duy trì sản xuất. Họ cần người trong các ngành chế biến thực phẩm, nông nghiệp, xây dựng, chăm sóc, sản xuất công nghiệp và dịch vụ. Nhưng các trường tiếng Nhật và giáo viên đủ điều kiện lại tập trung nhiều ở đô thị lớn.
Nếu doanh nghiệp ở tỉnh xa muốn tổ chức lớp học, họ có thể thiếu giáo viên tại chỗ. Nếu đưa người lao động đi học xa, chi phí và thời gian tăng. Nếu học trực tuyến, cần thiết bị, lịch học, người theo dõi và phương pháp phù hợp với công nhân làm theo ca.
Nếu không giải quyết, chính sách mới có thể vô tình làm giảm khả năng tiếp nhận lao động của những nơi đang thiếu người nhất.
Đào tạo trước khi sang Nhật: khâu yếu cần củng cố
Một hướng được nhiều doanh nghiệp và tổ chức tuyển dụng thúc đẩy là yêu cầu người lao động đạt trình độ tiếng Nhật cần thiết trước khi đến Nhật. Đây là hướng hợp lý, nhưng không dễ thực hiện.
Theo Nikkei Asia, chưa đến 10% thực tập sinh đạt trình độ yêu cầu khi đến Nhật. Điều này cho thấy chất lượng đào tạo trước khi xuất cảnh còn là điểm yếu. Nếu muốn hệ thống mới vận hành hiệu quả, Nhật Bản không thể chỉ trông chờ vào đào tạo sau khi người lao động đã đến nơi. Các nước phái cử, trong đó có Việt Nam, cũng phải nâng chất lượng đào tạo tiếng Nhật trước khi đi.
Với Việt Nam, đây là vấn đề rất thực tế. Nếu các trung tâm đào tạo chỉ dạy để thi, để phỏng vấn hoặc để đủ hồ sơ, người lao động sẽ khó đáp ứng yêu cầu mới. Cần chuyển từ cách học “đối phó” sang học để làm việc: nghe hiểu chỉ dẫn an toàn, giao tiếp với quản lý, đọc lịch làm, hiểu bảng lương, báo cáo sự cố, hỏi đường, đi bệnh viện, làm thủ tục hành chính.
Điều này đòi hỏi giáo trình khác, thời lượng khác và cách đánh giá khác. Tiếng Nhật cho lao động không thể chỉ là ngữ pháp cơ bản. Nó phải gắn với ngành nghề, tình huống làm việc và đời sống tại Nhật.
Cuộc cải cách chương trình lao động nước ngoài của Nhật Bản đang cho thấy một khó khăn: Chỉ ba cơ sở được chứng nhận đào tạo người lao động là con số quá nhỏ so với nhu cầu thực tế. Nếu không nhanh chóng mở rộng hệ thống trường, giáo viên và mô hình đào tạo, chính sách mới có thể gặp khó ngay từ khâu triển khai.
Nói cách khác, nút thắt của lao động nước ngoài tại Nhật không chỉ nằm ở visa hay hợp đồng mà ở khả năng giao tiếp. Với lao động Việt Nam, chuẩn bị tiếng Nhật nghiêm túc trước khi đi có thể trở thành khác biệt giữa một chuyến đi ngắn hạn nhiều rủi ro và một lộ trình nghề nghiệp dài hạn hơn tại Nhật Bản.
| Nhật Bản: Cộng đồng kiều bào hiến kế giữ gìn tiếng Việt cho thế hệ trẻ Giữa bối cảnh cộng đồng người Việt tại Nhật Bản ngày càng phát triển, vấn đề giữ gìn tiếng mẹ đẻ cho thế hệ trẻ ... |
| Phát động Cuộc thi Hùng biện tiếng Việt 2026 dành cho con em kiều bào tại Nhật Bản Hướng tới mục tiêu gìn giữ và lan tỏa tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, Đề án “Bảo trợ và ... |
