Ngoại giao năng lượng: Khác con đường, cùng đích đến

9C. số 15: Ngoại giao năng lượng trong bối cảnh xung đột Trung Đông

Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani tiếp Thủ tướng Italy Giorgia Meloni tại Cung điện Lusail ngày 4/4. (Nguồn: Al Jazeera)

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông tiếp tục diễn biến phức tạp, nguồn cung năng lượng toàn cầu bị ảnh hưởng nghiêm trọng, bên cạnh các biện pháp điều chỉnh nhu cầu sử dụng nội bộ, tiết kiệm năng lượng, một số quốc gia trên thế giới phụ thuộc nhiều vào nguồn cung dầu mỏ bên ngoài đã tăng cường triển khai các biện pháp ngoại giao năng lượng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Bài toán an ninh nan giải

Cuộc xung đột tại Trung Đông đã bước sang một giai đoạn mới, phức tạp hơn sau các đợt ăn miếng trả miếng giữa Mỹ, Israel và Iran. Điểm nóng chiến lược - eo biển Hormuz - vốn là huyết mạch vận chuyển 1/5 lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu, hiện đã rơi vào tình trạng gần như tê liệt. Việc tuyến đường này bị phong tỏa không chỉ đẩy giá dầu Brent tăng vọt mà còn gây ra hiệu ứng domino làm đứt gãy chuỗi cung ứng lương thực và phân bón toàn cầu.

Đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu, đây không còn là vấn đề kinh tế thuần túy mà đã trở thành một bài toán an ninh quốc gia, buộc các chính phủ phải kích hoạt tối đa công cụ ngoại giao năng lượng ngay tại vùng “tâm xung đột” để tự cứu mình.

Với 60% lượng dầu khí nhập khẩu đi qua eo biển Hormuz, Ấn Độ đang đối mặt với "báo động đỏ" khi 22 con tàu mang cờ nước này cùng hơn 2 triệu tấn nhiên liệu bị kẹt lại. Trước tình hình trên, Thủ tướng Narendra Modi đã trực tiếp triển khai hoạt động ngoại giao "con thoi", điện đàm khẩn cấp với lãnh đạo các nước Kuwait và UAE. New Delhi nhấn mạnh nguyên tắc tự do hàng hải và tận dụng vị thế đối tác chiến lược để tìm cách giải tỏa luồng hàng, đồng thời giữ thế cân bằng ngoại giao để bảo vệ lợi ích quốc gia giữa tâm bão xung đột.

Hàn Quốc cũng đứng trước áp lực lớn từ xung đột ở Trung Đông. Mới đây, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Kinh tế và Tài chính Hàn Quốc Koo Yun Cheol có cuộc gặp quan trọng với đại sứ các nước thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) tại Hàn Quốc. Tại buổi làm việc, phía Hàn Quốc đưa ra đề nghị chính thức tới các quốc gia vùng Vịnh về việc duy trì nguồn cung ổn định các nguồn tài nguyên thiết yếu như dầu mỏ, LNG, naphtha và ure cho Hàn Quốc. Đặc biệt, Seoul nhấn mạnh việc bảo đảm an toàn tuyệt đối cho các tàu hàng và thuyền viên Hàn Quốc khi di chuyển qua eo biển Hormuz.

Tại châu Âu, Italy đã chủ động triển khai ngoại giao năng lượng khi Thủ tướng Giorgia Meloni vừa có chuyến thăm các đối tác vùng Vịnh gồm Saudi Arabia, Qatar và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE). Đáng chú ý, đây là chuyến thăm đầu tiên của một lãnh đạo Liên minh châu Âu tới Saudi Arabia kể từ khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng phát hồi tháng 2. Chuyến đi được đánh giá là bước đi quan trọng của Italy trong việc củng cố quan hệ với các đối tác năng lượng chủ chốt. Trước đó, Thủ tướng Giorgia Meloni đã tới Algeria để tìm kiếm nguồn cung khí đốt bổ sung. Dự kiến trong thời gian tới, bà Giorgia Meloni cũng sẽ thăm Azerbaijan, một đối tác năng lượng quan trọng khác của Italy.

Một số quốc gia cũng tiến hành đàm phán với Iran để cho các tàu vận tải được an toàn khi đi qua eo biển Hormuz. Philippines là quốc gia mới nhất đạt thỏa thuận với Iran. Các quan chức Iran cam kết bảo đảm “việc đi qua an toàn, không bị cản trở và nhanh chóng” cho các tàu treo cờ Philippines tại tuyến đường này. Theo Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro, thỏa thuận đạt được sau “một cuộc điện đàm rất hiệu quả” với Tehran ngày 2/4. Philippines nhập khẩu tới 98% dầu từ Trung Đông và là quốc gia đầu tiên tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng sau khi giá xăng trong nước tăng hơn gấp đôi kể từ khi xung đột Iran nổ ra.

Thỏa thuận đạt được trong bối cảnh Tehran tuyên bố eo biển mở cửa cho tất cả các quốc gia, ngoại trừ Mỹ và các đồng minh của nước này. Philippines - được xem là đồng minh của Mỹ - là một trường hợp đáng chú ý, cho thấy Iran sẵn sàng tách bạch các yếu tố. “Iran dường như đang phân biệt giữa mối quan hệ đồng minh của một quốc gia và việc quốc gia đó có trực tiếp tham gia xung đột hay không”, ông Roger Fouquet từ Viện Nghiên cứu Năng lượng, Đại học Quốc gia Singapore bình luận.

Nhiều quốc gia đã nỗ lực thúc đẩy hợp tác đa phương để tìm hướng khơi thông eo biển Hormuz. (Nguồn: Le Monde)

Tăng cường các nỗ lực đa phương

Tại châu Âu, các nước vốn chưa hoàn toàn phục hồi từ cuộc khủng hoảng năng lượng gây ra bởi xung đột Nga - Ukraine, nay lại phải chật vật ứng phó những thách thức, rủi ro mới do xung đột tại Trung Đông.

Để ứng phó, EU đang đẩy mạnh ngoại giao năng lượng để giảm phụ thuộc nguồn cung bên ngoài. EU tập trung vào đa dạng hóa nguồn cung, phát triển năng lượng tái tạo và hợp tác chiến lược với các đối tác như Mỹ, Trung Đông và châu Phi. Tuy nhiên, một số chuyên gia nhận định EU đã chậm trễ trong chuẩn bị, làm gia tăng rủi ro an ninh năng lượng. Bên cạnh đó, EU còn phải đối diện với những mâu thuẫn trong nội bộ về chính sách năng lượng.

Hiện nay, hai nước thành viên EU là Hungary và Slovakia đồng loạt yêu cầu đình chỉ trừng phạt dầu khí đối với Nga. Động thái của Hungary và Slovakia cho thấy, sự rạn nứt ngày càng lớn trong nội bộ EU về chính sách năng lượng và trừng phạt.

Các nỗ lực ngoại giao đa phương khác cũng được xúc tiến để bảo đảm an ninh năng lượng. Dưới sự chủ trì của Anh, hơn 40 quốc gia đã nhất trí thành lập một liên minh đa quốc gia với mục tiêu là huy động mọi công cụ ngoại giao và kinh tế để mở cửa lại eo biển Hormuz một cách an toàn và bền vững sau khi giao tranh kết thúc. Tại Diễn đàn Doanh nghiệp và Hội nghị Bộ trưởng An ninh năng lượng Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương ở Tokyo hồi giữa tháng 3, sự kiện do Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản phối hợp Hội đồng Phát triển và Năng lượng Quốc gia Mỹ (NEDC) đồng tổ chức, 18 quốc gia đã thông qua Tuyên bố chung cấp bộ trưởng, cam kết bảo vệ cơ sở hạ tầng năng lượng và các tuyến vận tải biển. Các nước Italy, Hà Lan và UAE đã cùng kêu gọi thiết lập một "hành lang nhân đạo" qua eo biển Hormuz. Đây là sáng kiến đa phương nhằm tạo thuận lợi cho việc vận chuyển phân bón, ngăn chặn một cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu đang cận kề.

Có thể thấy ngoại giao năng lượng lúc này không chỉ là đi tìm nguồn cung, mà là một cuộc chạy đua đa tầng: Đa dạng hóa đối tác - Tăng cường tự chủ nội khối - Đẩy nhanh chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, trong một thế giới biến động phức tạp, các nỗ lực trên phản ánh cố gắng của các nước song có thể nói kết quả đạt được còn chưa được như kỳ vọng. Giải pháp lâu dài vẫn phải là các nước liên quan nhanh chóng chấm dứt xung đột, thúc đẩy mạnh mẽ hòa bình và ổn định.

Về phía Việt Nam, Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng ngày 2/4 cho biết thời gian qua, Việt Nam đã triển khai các hoạt động ngoại giao năng lượng ở cấp cao cũng như các cấp. Bộ Ngoại giao đã yêu cầu các cơ quan đại diện Việt Nam tại nước ngoài chủ động làm việc với các cơ quan chức năng, các doanh nghiệp sở tại, các doanh nghiệp nước ngoài để đóng góp cho nỗ lực này. Trong thời gian tới, Bộ Ngoại giao, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài cũng sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan liên quan để nỗ lực thực hiện nhiệm vụ theo hướng này.