Nước xa không cứu được lửa gần: Vì sao chiến lược Trung Quốc của châu Âu đến quá muộn và đặt mục tiêu quá thấp?

Cờ của Liên minh châu Âu và Trung Quốc được in hình trong hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc-EU tại Bắc Kinh·Reuters

Trong vòng mười ngày, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tiếp hai nhà lãnh đạo có khả năng tác động sâu sắc đến trật tự kinh tế toàn cầu.

Tổng thống Mỹ Donald Trump được đánh giá là rời Bắc Kinh với những cam kết mơ hồ về mua nông sản và không có bất kỳ ràng buộc cấu trúc nào. Trong khi đó, Tổng thống Nga Vladimir Putin được nhìn nhận là mang đến một mối quan hệ bền vững hơn: một quan hệ đối tác được định hình không phải bởi văn kiện, mà bởi nhu cầu chiến lược song trùng.

Trong khi Bắc Kinh chủ động sắp đặt các Hội nghị thượng đỉnh có khả năng định hình kiến trúc thương mại toàn cầu trong nhiều năm tới, thì tại Brussels, các Ủy viên châu Âu đang hoàn tất những công cụ phòng vệ thương mại, với mục tiêu chính là làm chậm dòng hàng hóa Trung Quốc tràn vào thị trường EU.

Sự tương phản này phản ánh một thực tế khó né tránh, với một bên là Trung Quốc đang chủ động tấn công, còn châu Âu đóng vai trò phòng ngự. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở Trung Quốc, mà ở chính châu Âu - nơi đã tự trói mình vào những lựa chọn cấu trúc kéo dài suốt hai thập kỷ.

Những con số biết nói

Trọng tâm nghị sự trong cuộc họp của Ủy ban châu Âu vào ngày 29/5 là “Công cụ chống dư thừa công suất”, cho phép EU áp đặt trần nhập khẩu theo ngành đối với hàng hóa Trung Quốc được cho là hưởng trợ cấp và gây bóp méo cạnh tranh.

Lập luận của Ủy ban dựa trên những con số khó phủ nhận khi thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc đạt khoảng 360 tỷ Euro năm 2025. Chỉ trong bốn tháng đầu năm 2026, thặng dư thương mại của Bắc Kinh với EU đã lên tới 113 tỷ USD.

Tuy nhiên, thâm hụt thương mại chỉ phản ánh một dòng chảy. Điều mà châu Âu thực sự phải đối mặt là một tình trạng phụ thuộc công nghiệp được hình thành từ hàng chục năm quyết định mua sắm ưu tiên chi phí thấp hơn là rủi ro chiến lược.

Có một điều cần nhìn nhận là các chính phủ và doanh nghiệp châu Âu đã chủ động lựa chọn nhà cung ứng hiệu quả và rẻ nhất trong giai đoạn toàn cầu hóa không bị thách thức, và EU hiện không có câu trả lời thay thế.

Một thông điệp nhất quán

Nếu nhìn lịch trình ngoại giao của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình không phải như chuỗi sự kiện rời rạc mà như một sự sắp đặt có chủ ý, thì thông điệp gửi tới châu Âu sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Cuộc gặp với Tổng thống Trump cho thấy Bắc Kinh có thể hóa giải lập trường cứng rắn của Washington bằng những nhượng bộ mang tính biểu tượng. Còn cuộc gặp với Tổng thống Putin lại củng cố một trục chiến lược giúp Trung Quốc giảm thiểu áp lực từ phương Tây và phá vỡ mọi nỗ lực cô lập.

Hai sự kiện này cùng phát đi một thông điệp rằng Trung Quốc không bị cô lập, có đủ linh hoạt chiến lược để hấp thụ các biện pháp thương mại của châu Âu mà không chịu tổn hại mang tính sống còn.

Ngược lại, châu Âu không có sự linh hoạt tương đương và Bắc Kinh hiểu rất rõ điều đó.

Sự tê liệt vốn có của EU

Tính dễ tổn thương của châu Âu bắt đầu từ một kiến trúc quản trị được thiết kế cho hội nhập thị trường, chứ không phải cho cạnh tranh chiến lược. EU rất giỏi chẩn đoán vấn đề, nhưng lại bất lực trong việc chuyển hóa chẩn đoán thành hành động hiệu quả.

Hồ sơ chính sách cho thấy sự lặp lại: Chương trình tự chủ chiến lược năm 2019, Đạo luật Chips năm 2021, Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng năm 2022, hay Đạo luật Công nghiệp Net-Zero năm 2023 đều xác định đúng vấn đề, nhưng đều thiếu nguồn lực, thiếu điều phối và vượt ra ngoài tầm kiểm soát. Đây không phải là thất bại về tư duy, mà là thất bại về năng lực thực thi.

Nguyên nhân mang tính cấu trúc. Một chính sách công nghiệp ở quy mô châu Âu đòi hỏi sự chuyển giao quyền lực tài khóa thực sự cho Brussels hoặc sự phối hợp tự nguyện sâu sắc giữa các nền kinh tế có mô hình phát triển khác biệt căn bản.

Đức, Pháp và khu vực phía Nam của châu Âu không chỉ khác nhau về chính trị, mà còn khác nhau về triết lý kinh tế, khiến mọi lựa chọn chiến lược tốn kém đều bị kéo về những hướng đối nghịch.

Từ trái sang phải: Chủ tịch Hội đồng Châu Âu António Costa, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường, Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen. (Nguồn: Liên minh châu Âu (EU))

“Vấn đề Đức” không chỉ là vấn đề của riêng nước Đức

Berlin thường bị xem là chịu lực cản nội bộ do phụ thuộc sâu vào thị trường và chuỗi cung ứng Trung Quốc. Sự do dự của Đức được cho là phản ứng hợp lý khi mô hình tăng trưởng hậu chiến của nước này dựa trên thị trường mở, xuất khẩu công nghiệp giá trị cao và đầu vào chi phí thấp.

Yêu cầu Đức chấp nhận đối đầu kinh tế với Trung Quốc mà không có khung công nghiệp thay thế đáng tin cậy là yêu cầu mang tính sống còn, không chỉ riêng khía cạnh địa chính trị.

Câu hỏi đúng ở đây là “Cần làm gì để Đức và các nền kinh tế tương tự chấp nhận chi phí của tái định hướng chiến lược?”. Câu trả lời đòi hỏi sự chia sẻ rủi ro, đầu tư chung và cơ chế điều chỉnh cho những ngành chịu tổn thất lớn, điều mà hiện nay chưa thể tồn tại ở liên minh kinh tế-chính trị này.

Những bước đi đầu của năng lực chiến lược

Thuật ngữ “de-risking” được Brussels ưa chuộng, gợi ra việc điều chỉnh có kiểm soát, không gây chấn động chính trị. Nhưng sự phụ thuộc của châu Âu vào Trung Quốc là nền tảng, đặc biệt trong chuyển đổi xanh - lĩnh vực phụ thuộc sâu vào vật liệu pin, đất hiếm và linh kiện năng lượng mặt trời do Trung Quốc kiểm soát. Càng đẩy nhanh tiến trình phi carbon hóa, châu Âu càng gia tăng mức độ phụ thuộc.

Giảm rủi ro thực chất đòi hỏi ba yếu tố mà EU liên tục thiếu hụt: năng lực tài khóa đủ lớn để đầu tư, sự nhất quán thể chế để hành động nhanh và đồng bộ, và sự trung thực chính trị về chi phí mà người dân và doanh nghiệp phải gánh chịu.

More from WVR
Liệu giá dầu thế giới có thể quay trở về mức trước khi căng thẳng Trung Đông xảy ra?

Dù vậy, châu Âu không hoàn toàn đứng yên. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, các khuôn khổ bảo hộ thép mới và những sáng kiến công nghiệp gần đây cho thấy EU bắt đầu chấp nhận rằng, một thị trường mở không đồng nghĩa với sự dễ tổn thương chiến lược.

Tây Ban Nha nổi lên với nguyên tắc “Giá trị ở châu Âu”, nhấn mạnh rằng ưu đãi phải gắn với đóng góp công nghiệp thực chất, không chỉ đăng ký pháp lý. Đây được đánh giá là một cách tiếp cận tái định nghĩa chủ quyền công nghiệp.

Tuy nhiên, nếu Brussels coi mỗi công cụ phòng vệ thương mại là một “chiến lược Trung Quốc” hoàn chỉnh, thì khoảng cách quyền lực giữa EU và Trung Quốc sẽ còn sâu hơn. Vấn đề không nằm ở việc có công cụ hay không, mà ở chỗ thiếu một hệ thống chiến lược gắn kết phía sau.

Cuộc tranh luận tại châu Âu đang dần thay đổi. Ngôn ngữ chính sách bắt đầu phản ánh sự hoài nghi đối với giả định rằng cởi mở tự thân đã là một chiến lược. Một số lãnh đạo nhấn mạnh sự cần thiết của cân bằng và tự cường trong lĩnh vực công nghiệp, trong khi những tiếng nói khác vẫn kêu gọi tránh đứt gãy quan hệ với Trung Quốc.

Điều này đang hình thành một câu hỏi khó hơn: Cởi mở đến mức nào là đủ và cân bằng thực sự đòi hỏi điều gì trong một trật tự kinh tế ngày càng bất đối xứng.