Phân cảnh tòa án khiến diễn viên "run rẩy" trong phim Lưới trời

Một phân cảnh trong phim Lưới trời. (Nguồn: VFDA)

Không chỉ là một bộ phim chính luận hiếm hoi của điện ảnh Việt, Lưới trời của đạo diễn, NSƯT Phi Tiến Sơn còn ghi dấu bằng phân cảnh tòa án quy mô lớn, nơi ranh giới giữa diễn xuất và đời thực gần như bị xóa nhòa.

Ra đời trong làn gió đổi mới của điện ảnh Việt Nam cuối thế kỷ XX, Lưới trời được phát triển từ kịch bản của nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn, cây bút nổi bật với những tác phẩm chạm thẳng vào các vấn đề kinh tế, xã hội. Ngay từ khi tiếp cận kịch bản, đạo diễn Phi Tiến Sơn đã nhận ra đây không phải là một câu chuyện dễ kể.

Ở thời điểm văn học, báo chí và điện ảnh còn dè dặt với đề tài tham nhũng, kịch bản Lưới trời đã đi xa hơn việc phản ánh quyền lực hay chức vụ. Tác phẩm mổ xẻ cả vị thế xã hội, những mối quan hệ lợi ích và các liên kết mang tính hệ thống. Chính sự táo bạo ấy khiến đạo diễn vừa bất ngờ, vừa đắn đo, nhưng cũng trở thành động lực để ông theo đuổi bộ phim đến cùng.

Lựa chọn ấy sau này được hiện thực hóa bằng những phân cảnh có quy mô hiếm thấy trong điện ảnh Việt thời phim nhựa, đặc biệt là cảnh xử án, trung tâm kịch tính của bộ phim.

Câu chuyện xoay quanh Tư Lê, Tổng giám đốc một ngân hàng, do NSND Đào Bá Sơn thể hiện. Nhân vật không phải một phản diện đơn tuyến, mà là con người đầy mâu thuẫn, hiểu rõ sai lầm của mình nhưng vẫn bị cuốn vào vòng xoáy quyền lực và lợi ích.

Tư Lê vừa là người trong guồng máy tham nhũng, vừa ý thức được giới hạn đạo đức. Ông tìm cách thoái lui bằng việc giả bệnh, nhưng lại rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi gia đình rạn nứt, con gái sụp đổ hình tượng về người cha, còn mối quan hệ ngoài luồng cũng quay lưng. Chính chiều sâu tâm lý đó khiến vai diễn trở nên ám ảnh, đòi hỏi sự tinh tế đặc biệt từ diễn viên.

Nếu nội dung tạo nên sức nặng tư tưởng, cảnh xử án là điểm nhấn thị giác và cảm xúc bậc nhất của Lưới trời. Đây là một trong những cảnh quay quy mô hiếm hoi của điện ảnh Việt thời phim nhựa, với hơn 500 quần chúng được huy động. Không gian trải dài từ sảnh tòa án, cầu thang, phòng chờ đến phòng xử án, tất cả được tổ chức như một phiên tòa thực sự.

NSND Đào Bà Sơn trong cảnh xử án. (Nguồn: VFDA)

Hàng trăm cảnh sát, hàng trăm người mặc áo tù cùng xuất hiện trong một khung hình, tạo nên bầu không khí căng thẳng đến nghẹt thở. Chính NSND Đào Bá Sơn từng thừa nhận cảm giác "rợn da gà" khi bước vào trường quay. Với các diễn viên, sức ép từ không gian, ánh mắt, chuyển động và nhịp điệu của đám đông khiến họ gần như bị cuốn vào hoàn cảnh, không còn cảm giác đang diễn.

Trong phân cảnh ấy, mỗi cá nhân buộc phải nhập cuộc hoàn toàn. Chỉ một chuyển động lệch nhịp, một biểu cảm thiếu tập trung cũng có thể khiến diễn viên bị "lạc" khỏi tổng thể. Bởi vậy, cảnh quay không chỉ đòi hỏi tổ chức sản xuất công phu, mà còn là thử thách thực sự đối với khả năng nhập vai.

Áp lực càng lớn hơn khi bộ phim được quay bằng phim nhựa. Tổng chiều dài phim quay lên tới 6.500 mét, nhưng chỉ khoảng 3.000 mét được chọn để dựng. Tỷ lệ gần như "hai quay, một dùng" khiến mỗi cảnh quay đều trở nên căng thẳng, bởi ê-kíp không có nhiều cơ hội sửa sai như thời kỹ thuật số.

Điều đó buộc diễn viên phải tập luyện kỹ lưỡng, giữ sự tập trung cao độ và nhập vai sâu ngay từ những lần bấm máy đầu tiên. Chính trong điều kiện khắt khe ấy, cảnh xử án không chỉ là một màn dàn dựng hoành tráng, mà còn trở thành môi trường để diễn viên thực sự "sống" trong bối cảnh, điều đạo diễn Phi Tiến Sơn xem là cốt lõi của diễn xuất.

Đạo diễn, NSƯT Phi Tiến Sơn. (Nguồn: VFDA)

Dù giành nhiều giải thưởng quan trọng như Cánh diều vàng 2002, Bông sen Bạc và giải Biên kịch xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 14, cùng giải Nữ diễn viên chính xuất sắc tại Mai Vàng 2003, Lưới trời khi ra mắt lại không có nhiều cơ hội tiếp cận khán giả. Phim được chiếu hạn chế, gần như không có quảng bá rộng rãi.

Tuy vậy, theo đạo diễn Phi Tiến Sơn, phim chính luận không phải là dòng phim thiếu khán giả. Vấn đề nằm ở cách tiếp cận và cơ hội lan tỏa. Khi có điều kiện tiếp xúc với tác phẩm, công chúng vẫn quan tâm đến những câu chuyện của đời sống, nhất là các vấn đề mang tính thời sự và có chiều sâu xã hội.

Việc Lưới trời được giới thiệu trong chương trình "Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi mới" tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV) mang nhiều ý nghĩa. Đây không chỉ là dịp nhìn lại một tác phẩm chính luận giàu sức nặng, mà còn gợi mở cách tiếp cận với một giai đoạn điện ảnh Việt dám thử, dám nói và dám đối diện những vấn đề gai góc của đời sống.

Sau hơn hai thập niên, giữa nhiều đổi thay của điện ảnh Việt, cảnh xử án trong Lưới trời vẫn còn nguyên giá trị. Đó là minh chứng cho một cách làm phim nghiêm túc, nơi sự công phu trong dàn dựng gặp chiều sâu của đề tài và sức nhập vai của diễn viên. Khi điện ảnh đủ dũng cảm và đủ thành thật, nó có thể tạo ra những khoảnh khắc khiến cả người làm nghề lẫn khán giả đều phải "run rẩy".