Yêu cầu tinh gọn bộ máy nhà nước và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đặt ra bài toán tái thiết cấu trúc pháp luật cấp bách. Thực tiễn sinh động của tiến trình này là việc Quốc hội khóa XV thông qua Nghị quyết số 203/2025/QH15 ngày 16/6/2025 nhằm sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp, tiến tới tổ chức lại đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy nhà nước. Quyết định đột phá này nhằm đưa chính quyền đến gần dân hơn và nâng cao hiệu quả thực thi. Dưới lăng kính quyền con người (QCN), sự thay đổi mang lại kì vọng rằng người dân sẽ được tiếp cận dịch vụ công nhanh chóng hơn.
 |
| Đổi mới tư duy lập pháp và hoàn thiện thể chế là nền tảng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. (Nguồn: Getty Images) |
Mục tiêu cao nhất của cải cách là xây dựng nhà nước pháp quyền vững mạnh, tôn trọng và bảo đảm tuyệt đối quyền công dân thông qua các cơ chế minh bạch. Việc chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo, lấy con người làm trung tâm, đòi hỏi nỗ lực tái thiết toàn diện ngay từ cấu trúc nền tảng.
Từ bỏ tư duy quản lý cứng nhắc
Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đang trải qua những bước chuyển mình sâu sắc, tạo áp lực buộc hệ thống pháp luật phải thay đổi để không trở thành lực cản kìm hãm sự phát triển. Sự bùng nổ của mô hình kinh tế chia sẻ và thương mại điện tử giúp người dân, hộ kinh doanh dễ dàng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và thực hiện các giao dịch xuyên biên giới hằng ngày. Việc bảo đảm quyền tự do kinh doanh và sở hữu tài sản đòi hỏi một khung pháp lý vững chắc nhưng đủ độ mở để tiếp thu các mô hình mới. Nếu duy trì tư duy quản lý cứng nhắc, pháp luật sẽ vô tình tước đi cơ hội mưu cầu thịnh vượng của chính người dân. Cùng với đó là công cuộc chuyển đổi số quốc gia đang tái định hình các nền tảng quan hệ pháp lý.
Chuyển đổi số không chỉ là đưa dịch vụ công lên mạng, mà còn làm nảy sinh những loại hình tài sản và quan hệ xã hội hoàn toàn mới như dữ liệu cá nhân, tài sản kỹ thuật số hay trí tuệ nhân tạo (AI). Những yếu tố này tác động trực tiếp và liên quan mật thiết đến quyền nhân thân, quyền riêng tư và quyền tài sản. Dù đã có những đạo luật bước đầu về giao dịch điện tử, thực tiễn vẫn khát khao một hành lang pháp lý đồng bộ hơn để công dân thực sự an toàn khi bước vào không gian số.
 |
| Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các công nghệ số đòi hỏi pháp luật phải chủ động thích ứng, tạo hành lang pháp lý cho đổi mới sáng tạo đồng thời bảo vệ quyền con người và lợi ích công cộng. (Nguồn: Getty Images) |
Tuy nhiên, điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật từ quy định hành chính, dân sự, đất đai đến tư pháp phải được rà soát khẩn trương. Cấu trúc mới cần quy định thật rõ thẩm quyền giải quyết, bảo đảm người dân không gặp ách tắc khi đăng kí khai sinh, kết hôn, làm thủ tục đất đai hoặc khi yêu cầu tòa án bảo vệ quyền lợi. Bất kỳ sự đứt gãy nào trong cung cấp dịch vụ công do thay đổi bộ máy đều có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Khi soi chiếu hệ thống pháp luật vào thực tiễn sôi động, chúng ta phải thẳng thắn nhận diện những vấn đề cấu trúc có thể trở thành điểm nghẽn.
Sự chồng chéo, xung đột giữa các luật chuyên ngành và đạo luật nền tảng. Lấy ví dụ, một dự án nhà ở xã hội cho người nghèo lập tức phải chịu sự điều chỉnh đồng thời của hàng loạt văn bản về đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường và đấu thầu. Sự thiếu nhất quán khiến các quy định tự cản trở lẫn nhau. Doanh nghiệp tốn nhiều năm và chi phí vô ích để giải mã các thủ tục. Cán bộ thực thi ở cơ sở cũng e dè, sợ sai lầm vì áp dụng đúng luật này có nguy cơ vi phạm các luật khác. Nạn nhân cuối cùng chính là người dân khi họ mất cơ hội việc làm và nhà ở giá rẻ do dự án bị đình trệ.
Khoảng cách giữa thời điểm luật có hiệu lực và thời điểm ban hành văn bản hướng dẫn. Thực tiễn cho thấy tình trạng nợ đọng văn bản diễn ra thường xuyên, làm giảm hiệu quả của hệ thống. Đến giữa năm 2026, theo Công văn số 520/TTg-PL ngày 15/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ, hệ thống đã tồn đọng hơn 60 văn bản ban hành chậm. Sự chậm trễ này có thể dẫn tới hạn chế hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người dân do bộ máy công chưa đáp ứng kịp thời.
Tính phân mảnh và sự thiếu liên thông trong quản trị dữ liệu. Khối lượng văn bản từ trung ương đến địa phương vô cùng đồ sộ, nhưng khả năng liên kết tra cứu còn hạn chế. Một quyền lợi của người lao động có thể nằm rải rác ở luật này, bị sửa đổi bởi luật khác và được hướng dẫn bởi nhiều thông tư đan chéo. Người dân và cả luật sư cũng chật vật để ghép nối bức tranh pháp lý một cách toàn vẹn. Sự phân mảnh này làm tăng rủi ro vi phạm ngoài ý muốn cho người dân, đồng thời tạo ra khoảng trống cho sự tùy tiện trong việc áp dụng pháp luật ở cơ sở.
Thiếu cơ chế cập nhật chính sách một cách linh hoạt trước sự tiến hóa của công nghệ. Chu trình ban hành đạo luật thành văn thường mất vài năm, trong khi vòng đời công nghệ hay mô hình kinh doanh số chỉ tính bằng tháng. Việc trì hoãn bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại, đặc biệt trên không gian số, tạo ra khoảng trống lớn trong việc bảo đảm công lý cần được khẩn trương bồi đắp.
Tái thiết quy trình lập pháp, kịp thời phản ứng trước những vấn đề cấp bách, hệ trọng
Nhận thức rõ những khiếm khuyết của hệ thống cản trở sự phát triển và ảnh hưởng đến quyền lợi người dân, Quốc hội và Chính phủ đã quyết liệt đổi mới quy trình làm luật. Đây chính là chìa khóa để tái thiết thể chế, đóng vai trò như một bộ lọc quyết định chất lượng của mọi quy phạm pháp luật.
Minh chứng cho bước ngoặt là Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi, bổ sung số 64/2025/QH15. Đạo luật đặt trọng tâm vào việc tổ chức thi hành, giám sát, kiểm tra và rà soát văn bản sau khi ban hành. Điều này giúp thay đổi tư duy từ chỗ coi việc thông qua luật là kết thúc sang nhận thức rằng việc ban hành luật là khởi đầu của chu trình quản trị liên tục để pháp luật thực sự đồng hành cùng đời sống.
Đột phá lớn nhằm bảo vệ QCN là việc tinh giản thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền các cấp. Cải cách này giải quyết nạn lạm phát văn bản cơ sở, chấm dứt tình trạng chính quyền tự ý đặt ra các rào cản vô lí, hạn chế quyền tự do đi lại, sinh hoạt và làm ăn của người dân. Việc kiểm soát quyền lập pháp này giúp bảo vệ công dân khỏi sự can thiệp thái quá, bảo đảm tính thống nhất và tinh thần thượng tôn Hiến pháp.
Luật số 64/2025/QH15 thiết lập cơ chế rút gọn linh hoạt, giúp bộ máy phản ứng nhanh nhạy trước thực tiễn. Đặc biệt, bước đột phá quan trọng mang tầm chiến lược chính là việc luật hóa cơ chế ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong trường hợp đặc biệt (Điều 52). Quy định này phản ánh sự đổi mới tư duy quyết liệt từ phía Quốc hội, sẵn sàng chủ động tái thiết quy trình lập pháp nhằm kịp thời phản ứng trước các sự cố, thảm họa thiên tai nguy hiểm hoặc những vấn đề cấp bách, hệ trọng của đất nước. Đây là minh chứng sống động cho một Quốc hội hành động, linh hoạt thể chế hóa để bảo vệ tối thượng quyền lợi quốc gia và sự an toàn sinh kế của người dân trước mọi biến động bất ngờ; hướng tới mục tiêu phục vụ Nhân dân và bảo vệ những quyền lợi chính đáng của con người trong đời sống hằng ngày.
Đề xuất hướng tái thiết cấu trúc hệ thống pháp luật
 |
| Tiến trình tái thiết cấu trúc hệ thống pháp luật cần được tiến hành một cách đồng bộ và khoa học. (Nguồn: Getty Images) |
Để hiện thực hóa triết lí pháp luật kiến tạo, đáp ứng các mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm ngày càng tốt hơn cho QCN trong kỷ nguyên mới, tiến trình tái thiết cấu trúc hệ thống pháp luật cần được tiến hành một cách đồng bộ và khoa học. Dựa trên tinh thần chỉ đạo tại Kết luận số 09-KL/TW về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, một số định hướng chiến lược cần được triển khai đồng bộ, như:
Xác lập lại ranh giới khoa học giữa các đạo luật nền tảng và các đạo luật chuyên ngành. Hệ thống mới cần được cấu trúc lại theo nguyên tắc suy tôn vị trí tối thượng của các đạo luật nền tảng trong việc bảo vệ quyền. Bộ luật Dân sự giữ vai trò thiết lập các nguyên tắc chung nhất về quyền nhân thân, quyền sở hữu tài sản, quyền tự do hợp đồng và nguyên tắc đối xử công bằng. Các đạo luật chuyên ngành tập trung quy định các tiêu chuẩn kỹ thuật chuyên môn và trình tự quản lý nhà nước. Các văn bản hướng dẫn luật không được đặt ra các quy định làm vô hiệu hóa, cản trở hoặc thu hẹp các quyền cơ bản của công dân đã được pháp luật nền tảng bảo hộ vững chắc.
Thực hiện lộ trình giảm bớt các tầng nấc trung gian trong hệ thống văn bản, tiến tới triệt tiêu hoàn toàn cơ chế luật chờ nghị định, nghị định chờ thông tư. Các đạo luật do Quốc hội ban hành cần mạch lạc, dễ hiểu và có khả năng áp dụng trực tiếp ngay vào đời sống khi có hiệu lực mà không cần phải chờ đợi Chính phủ hay các bộ, ngành giải thích. Đặc biệt, thông tư không quy định thêm về thủ tục hành chính, hoặc tự ý đặt ra các điều kiện kinh doanh làm phát sinh thêm nghĩa vụ mới, làm khó người dân. Việc dỡ bỏ các rào cản hành chính ẩn mình trong các thông tư chính là biện pháp mạnh mẽ nhất để kiến tạo một môi trường làm ăn minh bạch, bảo vệ quyền tự do kinh doanh đích thực của người dân.
Đẩy mạnh toàn diện công tác pháp điển hóa, hợp nhất và hệ thống hóa văn bản pháp luật. Pháp luật sinh ra để phục vụ Nhân dân, do đó Nhân dân phải có khả năng đọc, hiểu và nắm bắt toàn diện văn bản pháp luật dễ dàng nhất mà không nhất thiết phải có sự hỗ trợ của các chuyên gia; đẩy nhanh quá trình pháp điển hóa để tập hợp các quy định pháp luật đang nằm tản mạn trong nhiều văn bản khác nhau, gom lại thành các bộ pháp điển theo từng chủ đề thiết thực, với cấu trúc logic, sử dụng ngôn ngữ giản dị, tự nhiên và thân thiện với người đọc.
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, việc xây dựng và hoàn thiện một cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia thống nhất, liên thông toàn diện là một đòi hỏi mang tính cấp bách. Hệ thống dữ liệu này không chỉ đóng vai trò như một kho lưu trữ văn bản điện tử thụ động, mà còn phải được trang bị năng lực phân tích thông minh. Đặc biệt, trong khâu xây dựng và thẩm định chính sách, công nghệ cần được ứng dụng để tự động quét, phát hiện và đưa ra cảnh báo sớm về các điểm mâu thuẫn, chồng chéo giữa dự thảo văn bản mới với hàng chục ngàn văn bản đang có hiệu lực, giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý cho toàn xã hội.
 |
| Lễ khai trương Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật phiên bản mới. (Nguồn: Cổng Thông tin điện tử Quốc hội) |
Tăng cường cơ chế trách nhiệm giải trình đối với các cơ quan chủ trì soạn thảo luật và ban hành văn bản. Một đạo luật dù được viết bằng ngôn từ hay đến đâu cũng sẽ trở nên vô hiệu nếu khâu tổ chức thi hành còn lỏng lẻo. Cần xác lập cơ chế giám sát, để khi một văn bản pháp luật sau khi ban hành bị phát hiện gây thiệt hại nghiêm trọng cho quyền lợi hợp pháp của người dân, làm phát sinh thủ tục trái thẩm quyền, hoặc việc chậm trễ ban hành văn bản hướng dẫn dẫn đến ngưng trệ hoạt động sản xuất kinh doanh của xã hội, thì người đứng đầu cơ quan soạn thảo đó phải công khai nhận trách nhiệm cá nhân trực tiếp.
Tiến trình tái thiết cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là một cuộc thanh lọc vô cùng ý nghĩa. Đây là quá trình sắp xếp, tổ chức lại các thành tố pháp lý một cách khoa học, hợp lí và minh bạch hơn nhằm giải phóng các nguồn lực vô giá trong dân, đáp ứng những đòi hỏi khắt khe của một quốc gia đang vươn mình mạnh mẽ vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh.
| Gắn luật pháp với thi hành: Đưa pháp luật vào dòng chảy kinh tế, đầu tư và đất đai Đột phá lập pháp chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành những thay đổi trong đời sống. Một đạo luật tốt ... |
| Hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật, các biện pháp bảo vệ an ninh quốc gia Sáng 10/6, tại Hà Nội, Bộ Công an tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Phát huy vai trò của hệ thống chính trị ... |
| Định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI: Siết chặt kỷ cương, kiểm soát chất lượng chính sách ngay từ giai đoạn nghiên cứu Hội nghị triển khai Định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI nhấn mạnh tầm quan trọng của đổi mới tư duy và ... |
| Tập trung chỉ đạo, khẩn trương hoàn thiện các dự án luật, nghị quyết, bảo đảm tiến độ và chất lượng Ngày 27/6, tại Trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì Phiên họp Chính phủ chuyên đề xây dựng pháp luật tháng ... |
| Thí điểm thực hiện việc đánh giá, chấm điểm về công tác xây dựng pháp luật Ngày 6/7/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã ký Quyết định số 1205/QĐ-TTg phê duyệt Đề án thí điểm thực hiện việc đánh giá, ... |
