'Thần dược' chống đột quy, nhưng bác sĩ khuyến cáo cần thận trọng

An Cung Ngưu Hoàng Hoàn là thuốc cấp cứu, được dùng trong giai đoạn nguy kịch ban đầu ngay sau khi xuất hiện các triệu chứng đột quỵ.

Trong thế giới y học cổ truyền Trung Quốc (TCM), rất ít phương thuốc nào có được danh tiếng lừng lẫy – hay giá cả đắt đỏ – như An Cung Ngưu Hoàng Hoàn, thường được gọi là “viên thuốc thần kỳ”.

Công thức cổ truyền, bao gồm 11 loại thảo dược và khoáng chất, từ lâu đã được tôn kính như một loại thuốc cấp cứu hàng đầu, được sử dụng trong lịch sử để điều trị những người đã bị đột quỵ hoặc có nguy cơ bị đột quỵ.

Theo Báo cáo Thực trạng Đột quỵ Toàn cầu năm 2025 của Tổ chức Đột quỵ Thế giới, đột quỵ vẫn là một thách thức sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng, với 11,9 triệu ca mắc mới mỗi năm và 93,8 triệu người hiện đang phải sống chung với những di chứng lâu dài của căn bệnh này.

Đó là lý do tại sao viên an cung này đã trở thành một loại thuốc quen thuộc trong nhiều gia đình Trung Quốc qua nhiều thế hệ, đặc biệt là những gia đình có người lớn tuổi. Những viên thuốc đông y bọc lá vàng tương tự cũng được sử dụng ở các khu vực khác của châu Á, chẳng hạn như Hàn Quốc.

Giá mỗi viên An Cung Ngưu Hoàng Hoàn rất cao. Ngay tại các chuỗi nhà thuốc thông thường ở Hongkong (Trung Quốc), những viên thuốc rẻ nhất cũng có giá lên tới 998 HK$ mỗi viên khi mua trực tuyến.

Đắt vậy nhưng có thực sự hiệu quả?

Công thức này được công bố vào năm 1798 trong chuyên luận y học Wenbing Tiaobian – Hệ thống nhận diện các bệnh do bệnh sốt rét – của Wu Jutong, một trong bốn vị đại y và bậc thầy của trường phái bệnh sốt rét theo mùa.

Năm 1870, công thức này được tập đoàn dược phẩm khổng lồ Tong Ren Tang, hiện là nhà bán lẻ thuốc Đông y lớn nhất Trung Quốc, áp dụng. Công ty được thành lập năm 1669 với tư cách là nhà cung cấp duy nhất cho triều đình.

Sỏi mật bò, hay niu huang, là một nguyên liệu quý giá trong y học cổ truyền Trung Quốc và được sử dụng trong An Cung Ngưu Hoàng Hoàn. Ảnh: Soho/APP

Viên thuốc này là thuốc cấp cứu, được dùng trong giai đoạn nguy kịch ban đầu ngay sau khi xuất hiện các triệu chứng đột quỵ.

Tên của viên thuốc là sự mô tả theo nghĩa đen về công dụng và thành phần chính của nó. Angong dịch ra là “hòa bình” và “cung điện”, trong đó “cung điện” đề cập đến màng ngoài tim, hay lớp màng bao quanh tim, theo lý thuyết Y học cổ truyền Trung Quốc, là nơi trú ngụ của tâm trí. Ghép lại, nó có nghĩa là “làm dịu cung điện”, tức là bảo vệ não bộ và khôi phục ý thức.

Mặc dù "cung điện" ở đây ám chỉ túi tim, các học giả Y học cổ truyền Trung Quốc và Tây y hiện đại nhấn mạnh đây là một loại thuốc dùng để điều trị các vấn đề về thần kinh (não), chứ không phải là thuốc điều trị nhồi máu cơ tim.

Niu là từ tiếng Trung Quốc có nghĩa là "bò", và huang có nghĩa là "vàng". Ghép lại, niuhuang là thuật ngữ dược học dùng để chỉ sỏi mật ở gia súc (calculus bovis). Wan là dịch theo nghĩa đen của từ "viên thuốc".

Trong Y học cổ truyền Trung Quốc, sỏi mật bò được đánh giá cao vì khả năng được cho là thanh nhiệt và tiêu đờm. Do sự khan hiếm của những cấu trúc giống đá này – chúng chỉ xuất hiện tự nhiên ở chưa đến 1% số lượng bò – nên chúng là một trong những nguyên liệu đắt tiền nhất trong Y học cổ truyền Trung Quốc, dẫn đến việc phải phẫu thuật lấy sỏi từ bò và phát triển các phương pháp thay thế nuôi cấy.

Thành phần quan trọng và đắt tiền khác của viên thuốc bao gồm sừng tê giác và xạ hương chiết xuất từ ​​túi tuyến mùi hương đã khô của hươu đực. Cả hai thành phần này đều được đánh giá cao không kém gì sỏi mật của gia súc.

Ngày nay, sừng trâu được sử dụng phổ biến hơn sừng tê giác do khả năng bảo vệ tốt hơn của sừng tê giác.

Các nguyên liệu được nghiền thành bột mịn và trộn với mật ong để tạo thành những viên thuốc nặng ba gram (0,11 ounce) mỗi viên. Sau đó, những viên thuốc này được bọc trong lá vàng, vừa có tác dụng bảo quản vừa là chất an thần kim loại nặng truyền thống giúp "làm dịu tinh thần", rồi được bao bọc trong sáp.

Không được nuốt cả viên thuốc; phải hòa tan thuốc trong một lượng nhỏ nước ấm và uống dưới dạng chất lỏng. Không được dùng thuốc này cho bệnh nhân bất tỉnh hoặc không thể nuốt, vì điều này có thể dẫn đến nghẹn hoặc nhiễm trùng phổi.

Một nghiên cứu năm 2024 được Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc tài trợ cho thấy viên thuốc này giúp điều hòa lưu lượng máu trong não sau đột quỵ thiếu máu cục bộ – loại đột quỵ do tắc nghẽn mạch máu gây ra. Người ta phát hiện thuốc làm được điều này bằng cách giải quyết các vấn đề tuần hoàn chính: cung cấp máu kém, mạch máu cứng và tắc nghẽn trong các mạch máu nhỏ nhất của não.

Nhiều nhãn hiệu đã quảng cáo khả năng của viên thuốc này trong việc ngăn ngừa đột quỵ và các biến cố tim mạch cấp tính, dẫn đến việc nhiều người nhầm lẫn sử dụng nó như một loại thực phẩm chức năng hàng ngày. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng không nên dùng nó để ngăn ngừa đột quỵ hoặc các bệnh tim mạch.

Tại một phòng khám Đông y ở Hàng Châu, Trung Quốc. Ảnh: Shutterstock

Michelle Zhang, một chuyên gia về Y học cổ truyền Trung Quốc tại Phòng khám Y học cổ truyền Oriental Health ở khu Central, Hongkong, nhấn mạnh những nguy hiểm phát sinh từ quan niệm sai lầm phổ biến này, cảnh báo việc tiêu thụ quá mức có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.

“Hầu hết mọi người không được biết về cách sử dụng thuốc đúng cách,” bà nói. “Những bệnh nhân lớn tuổi của tôi có thể nhận được thuốc này như một món quà, và vì họ biết nó rất đắt tiền nên họ dùng để tránh lãng phí thuốc.”

Sở Y tế Hongkong (Trung Quốc) khuyến cáo cần kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt đối với công thức này, vì nó chứa realgar và cinnabar. Realgar chứa arsenic trisulphide, trong khi cinnabar chứa mercury sulphide, cả hai đều có thể dẫn đến ngộ độc và tổn thương nội tạng nếu sử dụng trong thời gian dài.

Các cơ quan y tế ở Hongkong và Singapore, cũng như Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ, cũng đã đưa ra khuyến cáo cảnh báo về nguy cơ tích tụ thủy ngân và asen do uống những viên thuốc này.

Zhang nhấn mạnh An Cung Ngưu Hoàng Hoàn chỉ được sử dụng trong trường hợp khẩn cấp trong “thời điểm vàng” quan trọng – khoảng thời gian 60 phút ngay sau khi xuất hiện các triệu chứng đột quỵ, trong đó hành động nhanh chóng có thể cải thiện đáng kể tỷ lệ sống sót, giảm thiểu tàn tật lâu dài và ngăn ngừa tổn thương não không thể phục hồi. Thời gian đạt hiệu quả tối đa thường được coi là 4,5 giờ đầu tiên.

Nếu được sử dụng đúng cách trong khung thời gian này, thuốc có thể giúp ngăn ngừa tổn thương não vĩnh viễn.

Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột được công bố trên tạp chí Y học Trung Quốc bởi Trường Y học Cổ truyền thuộc Đại học Hongkong cho thấy thuốc này có thể kéo dài thời gian điều trị làm tan cục máu đông cứu sống bệnh nhân thêm 30 phút, đồng thời giảm sưng não, nguy cơ chảy máu và tử vong.

Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột tại Đại học Baptist Hongkong cho thấy, khi được sử dụng như một phương pháp điều trị dự phòng bảo vệ, thuốc này giúp bảo vệ não bộ khỏi tổn thương đáng kể và duy trì chức năng của nó trong một cơn đột quỵ sau đó.

Mặc dù nhiều người luôn dự trữ thuốc này ở nhà để dùng trong trường hợp khẩn cấp, việc tham khảo ý kiến ​​của một chuyên gia y học cổ truyền Trung Quốc có đăng ký hành nghề là rất quan trọng trước khi sử dụng, vì thuốc này không phù hợp với tất cả các trường hợp đột quỵ.

Trong Y học cổ truyền Trung Quốc, đột quỵ được phân loại theo thể bệnh, chủ yếu là theo hội chứng “nóng” hoặc “lạnh”. An Cung Ngưu Hoàng Hoàn, với đặc tính hàn giúp làm dịu tâm trí và làm mát cơ thể, thích hợp cho trường hợp đầu tiên, vì nó có tác dụng chống lại các triệu chứng “nóng” như sốt cao và đỏ mặt.

“Nếu dùng thuốc này cho chứng đột quỵ do cảm lạnh, chắc chắn sẽ gây ra tác dụng phụ và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh nhân”, Zhang cảnh báo. “Nếu không có sự trợ giúp của chuyên gia, người bình thường rất khó phân biệt được, và đó là lý do tại sao thuốc này có thể nguy hiểm.”

Viên thuốc này chỉ có tác dụng tạm thời, không phải là phương pháp chữa trị, và bà khuyên bất cứ ai bị đột quỵ nên tìm kiếm sự chăm sóc y tế ngay lập tức.

Zhang cho rằng mặc dù niềm tin vào phương thuốc cổ truyền vẫn còn cao, nhưng việc giáo dục cộng đồng về cách áp dụng phương thuốc này vẫn chưa đầy đủ.

Bà ấy cho biết nhiều người tin tưởng vào y học cổ truyền Trung Quốc, đặc biệt là các bài thuốc đã tồn tại hàng trăm năm nay.

“Đó là một phần rất quý giá trong văn hóa của chúng ta,” Zhang nói.

“Đó là lý do tại sao việc chia sẻ thông tin chính xác lại rất quan trọng, bởi vì sử dụng thuốc đúng cách và thấy được kết quả tích cực sẽ giúp mọi người tin tưởng rằng các phương pháp truyền thống vẫn còn hiệu quả.”

Dược Bình Đông: Hành trình 'thân thuộc mọi nhà', từ công thức gia truyền đến thương hiệu tin cậy Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao có những thương hiệu mà cả ông bà, cha mẹ và con cháu đều tin dùng? Trong ...

Những nhóm người cần thận trọng khi ăn quả hồng Quả hồng là loại trái cây mùa thu giàu dinh dưỡng nhưng có thể gây hại cho một số nhóm người. Đặc biệt, những người ...