Trao duyên qua làn điệu Dân ca Quan họ Bắc Ninh

Hà My - Danh Dương - Văn Toàn (*)
Chắc hẳn đâu đó trong ký ức, các bạn đã từng được nghe những giai điệu bắt tai của các liền anh, liền chị xứ Kinh Bắc giao lưu với nhau, mời nhau miếng trầu hay chén nước để thể hiện lòng hiếu khách của mình.
Theo dõi Baoquocte.vn trên
cửa chính nhà hát quan họ Bắc Ninh
Cửa chính Nhà hát quan họ Bắc Ninh.

“Ăn một miếng trầu gặp đây ăn một miếng trầu

Không ăn cầm lấy không ăn cầm lấy

Cho nhau bằng lòng trầu này trầu tính trầu tình.

Trầu này trầu tính trầu tình

Ăn vào cho đỏ ăn vào cho đỏ

Môi mình môi ta miếng trầu là miếng trầu vàng.”

Nhắc tới xứ Kinh Bắc - Bắc Ninh, sẽ thật là thiếu sót nếu không nhắc tới di sản văn hóa phi vật thể “Dân ca quan họ Bắc Ninh”. Dân ca quan họ Bắc Ninh có lịch sử hình thành từ khá lâu đời, do cộng đồng người Việt (Kinh) ở các làng quan họ và một số làng lân cận sáng tạo ra.

Khác với những hình thức hát dân ca khác, thuở đầu những câu dân ca quan họ chỉ là những câu hát giao lưu dân dã trong đời sống sinh hoạt làng xóm của người dân xứ Kinh Bắc. Đó là những lời ca đối để giao tiếp cư xử khi ăn nói, lúc đứng ngồi, mời mọc, đưa tiễn,… dần dần những câu gieo duyên ấy trở thành một văn hóa đáng tự hào của người dân bản địa.

Dân ca quan họ Bắc Ninh là những câu hát đối đáp giữa các liền anh, liền chị. Họ thường hát quan họ vào đầu mùa xuân và mùa thu khi có lễ hội hoặc khi có bạn bè tới chơi để thể hiện lòng thân thiện của mình. Những liền anh trong trang phục truyền thống khăn xếp, áo the và những liền chị duyên dáng trong bộ áo mớ ba, mớ bảy, đầu đội nón thúng quai thao, cùng nhau hát đối những câu ca mộc mạc, đằm thắm, cách hát theo lối truyền thống không cần nhạc đệm mà vẫn đầy chất nhạc, thể hiện nét văn hóa tinh tế của người quan họ.

Buổi biểu diễn của các liền anh, liền chị tại nhà hát quan họ Bắc Ninh
Buổi biểu diễn của các liền anh, liền chị tại nhà hát quan họ Bắc Ninh

Giai điệu dân ca quan họ vô cùng đa dạng khi có tới hơn 500 bài ca và 213 làn điệu được thể hiện bằng nghệ thuật ca hát đặc sắc và độc đáo. Tiếng hát quan họ đặc sắc vì có sự kết hợp của âm nhạc, thơ ca và cả giọng hát của người nghệ sĩ quan họ. Lời một bài ca có hai phần: lời chính và lời phụ. Lời chính là phần cốt lõi, phản ánh nội dung của bài ca, lời phụ gồm tất cả những tiếng nằm ngoài lời ca chính, là tiếng đệm, tiếng đưa hơi như i hi, ư hư, a ha,… Nghệ thuật hát quan họ đòi hỏi người nghệ sĩ phải sử dụng những tiếng phụ và lời phụ bên cạnh lời hát chính để khiến lời hát chính thêm mượt mà và tăng cường tính nhạc của bài ca, khiến giai điệu trở nên sinh động hơn.

Phần lời bài dân ca quan họ thường là những câu thơ, câu ca dao được trau chuốt và sử dụng những từ ngữ trong sáng, mẫu mực. Nội dung các bài ca thường thể hiện những trạng thái tình cảm của con người như nhớ nhung, buồn bã khi chia xa; sự vui mừng khi gặp lại của những cặp đôi yêu nhau; …

Liền anh, liền chị duyên dáng trao tiếng hát
Liền anh, liền chị duyên dáng trao tiếng hát

Đoàn Hà Nội có cơ hội tham gia trải nghiệm hát quan họ cùng với các nghệ nhân của CLB Dân ca quan họ đền Đô. Lời bài hát Khách đến chơi nhà, được các liền chị ca vang khiến đoàn Hà Nội cảm thấy rung động khi nghe giai điệu dân ca quan họ cổ.

Lời bài hát: Khách đến chơi nhà (Quan họ lời cổ)

“Khách đến í đến chơi hự nhà là chơi hự ư nhà i ì.

Đốt than ớ ơ dậu mà quạt nước mấy pha trà

mời người xơi là chén có a trà này.

Quý vậy ơ quý vậy đôi người ơi.

Mỗi người là người xơi mỗi chén ấy

cho em í ơ vui lòng là em í i muốn cho

Sông cạn í ơ sông cạn í ơ đất liền.

Để em ớ ơ dậu mà đi lại ấy mấy kẻo phiền là đò giang là em í vào chùa.

Thấy chứ í ơ thấy chữ Linh À Nhang.

Gần chùa là chùa chả bén mấy duyên hương í ơ chút nào là sáng có à giăng xuông, sáng í cả ơ sáng í cả ơ vườn đào.

Ba bốn người là người ngồi đấy mấy người

nào là còn không là có ới à nên chăng

Xe sợi í ơ xe sợi í ơ chỉ hồng?”

Đoàn Hà Nội trải nghiệm hát quan họ cùng với các liền chị của CLB Dân ca quan họ đền Đô
Đoàn Hà Nội trải nghiệm hát quan họ cùng với các liền chị của CLB Dân ca quan họ đền Đô

Theo lời chia sẻ của các liền chị, “Người quan họ khi đến chơi nhà thì không thể bỏ qua được tục mời nước mời trầu”; “Về mời nước thì người xưa có câu nói: đôi tay nâng lấy cơi trầu - trà thơm thơm lừng cả mười ngón tay”; “Về mời trầu thì có câu: trầu xanh cau trắng chay hồng - vôi pha với nghĩa, thuốc nồng với duyên”. Có thể thấy được cái nét “duyên” trong từng câu hát của làn điệu dân ca quan họ, rất bình dị nhưng cũng không kém phần thắm thiết. Họ đặt vào trong những câu hát cái tình, cái tâm với mong muốn thể hiện sự thương mến lẫn nhau.

Trao đổi với bà Nguyễn Thị Xuân Lan - Trưởng CLB Dân ca quan họ đền Đô, Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh, người truyền lửa cho các thế hệ trẻ có niềm đam mê với làn điệu dân ca quan họ, đoàn Hà Nội đã được nghe bà Lan hát quan họ vô cùng thắm thiết. Bà chia sẻ:

“Dân gian thì không biết thế nào là chuẩn. Chơi văn hóa quan họ, cái ứng xử mới là khó, hát phải có lao động. Trẻ là phải vui, bà rất thích việc giới trẻ duy trì bản sắc. Làng quan họ nói một nửa ăn một nửa, khi ăn với bạn có thể ăn một lần, cũng có thể ăn nửa lần để cùng nhau nói chuyện, uống nước.

Đầu mâm đĩa muối, cuối mâm đĩa dưa xin mời cả nhà nâng bát, dựng đũa để cho quan họ được thừa tiếp. Trong lề lối giọng quan họ có giọng lề lối, khi gặp gỡ nhau thì hát giọng lề lối (mấy bài hát giọng lề lối thì cực khó) sau đó là bắt đầu giọng văn, rồi đến giọng giã bạn (giọng cuối cùng).

Có nhiều cách dẫn vào bài hát quan họ, nhưng mình muốn gửi vào đó những lời dẫn để người nghe chú ý lắng nghe, để được nghe cái bài đó thì: Dẫn bài Còn Duyên - Sự có mặt của quý vị khách quý đông vui như thế này, về với Bắc Ninh - Kinh Bắc chúng em mến khách vui mừng mà hát rằng có yêu nhau thì mới sang chơi cửa chơi nhà, trong dân ca quan họ Bắc Ninh ở bài hát Còn duyên thì có câu “Đừng thấy em lắm bạn mà ngờ, lắm bạn thì lắm em vẫn cứ chờ người ngoan” xin thưa quý vị, người xinh thì ai cũng thích vì người xinh thì tiếng nói cũng xinh, mà người giòn thì cái tỉnh tình tinh cũng giòn, tại sao trai gái Bắc Ninh chỉ hát về người ngoan? vì người Bắc Ninh quan niệm người xinh mới chỉ là vẻ đẹp về hình thức bên ngoài, như bông hoa dễ tàn phai theo năm tháng, còn người ngoan là vẻ đẹp về phẩm chất đạo đức, về trí tuệ ở bên trong sẽ sống trọn vẹn với những kiếp người, lan tỏa trường tồn. Các cụ vẫn nói “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn, Xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người” nếu một con người vừa có vẻ đẹp về hình thức, lại vừa có vẻ đẹp về phẩm chất đạo đức, trí tuệ thì đáng trân trọng đến nhường nào. Đó chính là nội dung của bài hát nổi tiếng trong lề lối giao duyên đối đáp của dân ca quan họ Bắc Ninh - bài hát Còn Duyên.”

Đoàn đã tiếp thu thêm được nhiều kiến thức không chỉ về những làn điệu dân ca quan họ mà còn được biết thêm về văn hóa giao lưu của người dân xứ Kinh Bắc. Bà Lan hoạt động văn nghệ từ năm 1986, cho tới nay cũng đã được 28 năm kinh nghiệm, bà không giữ những làn điệu ấy cho riêng mình, mà muốn truyền đạt lại cho những thế hệ sau, để tiếng hát quan họ sẽ được lưu truyền mãi, theo bà chia sẻ.

Nghệ sĩ hát quan họ cùng nhân vật trải nghiệm
Nghệ sĩ hát quan họ cùng nhân vật trải nghiệm

Hiện nay, nhiều làng ở Bắc Ninh vẫn duy trì được lối văn hóa gieo duyên quan họ với hàng trăm bài hát lời cổ đằm thắm, dân dã và mộc mạc khi mang trong mình nét đẹp thiêng liêng xứ Kinh Bắc.

Nét đẹp trong quan họ Bắc Ninh chính là sự hòa quyện giữa những giai điệu ngọt ngào của các liền anh, liền chị; giữa trang phục truyền thống độc đáo với cách ứng xử văn hóa khi gieo duyên. Những hình ảnh ấy đã dần trở nên quen thuộc với du khách trong nước và quốc tế, những hình ảnh gợi lại một ngôi làng yên ả vùng Bắc Bộ, những cô gái duyên dáng mặc mớ ba mớ bảy đội nón quai thao và những chàng trai áo the khăn xếp.

Là một nét văn hóa độc đáo của người dân Kinh Bắc, Quan họ Bắc Ninh được truyền từ đời này qua đời khác nhưng vẫn mang trong mình giá trị tinh thần nguyên vẹn không chỉ của tỉnh Bắc Ninh mà còn vang danh quốc tế. Năm 2009, dân ca quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể bởi những giá trị tinh thần mà loại hình nghệ thuật này đem lại.

Mặc dù cuộc sống ngày càng hiện đại hóa, nhưng những lời dân ca quan họ vẫn luôn tồn tại trong tiềm thức của người dân Bắc Ninh nói riêng và của người Việt nói chung. Sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật này trong suốt khoảng thời gian dài tồn tại vẫn thu hút và tạo được ấn tượng tốt với du khách từ khắp mọi miền.

(*): Khoa: Quan hệ Quốc tế - Chuyên ngành: Thông tin đối ngoại - Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Bạn bè quốc tế trải nghiệm mặc áo tứ thân, khám phá vẻ đẹp Bắc Ninh-Kinh Bắc

Bạn bè quốc tế trải nghiệm mặc áo tứ thân, khám phá vẻ đẹp Bắc Ninh-Kinh Bắc

Chiều 7/4, chương trình “Ngày tìm hiểu về Việt Nam năm 2023” đã được tổ chức tại tỉnh Bắc Ninh, mang đến nhiều trải nghiệm ...

Hội Lim Xuân Giáp Thìn 2024: Điểm đến hấp dẫn lưu giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc

Hội Lim Xuân Giáp Thìn 2024: Điểm đến hấp dẫn lưu giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc

Công tác tổ chức lễ hội Lim Xuân Giáp Thìn 2024 thể hiện nỗ lực phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trên ...

Đọc thêm

Sôi nổi những lớp học lý thú dành cho trẻ em tại Trại Hè DAV 2024

Sôi nổi những lớp học lý thú dành cho trẻ em tại Trại Hè DAV 2024

Học viện Ngoại giao tổ chức chương trình Trại Hè DAV 2024 dành riêng cho con em cán bộ viên chức, người lao động từ 10-14/6.
Giá xăng dầu hôm nay 18/6: Tăng gần 2 USD lên mức cao nhất trong hơn 1 tháng

Giá xăng dầu hôm nay 18/6: Tăng gần 2 USD lên mức cao nhất trong hơn 1 tháng

Giá xăng dầu hôm nay 18/6, kết thúc phiên giao dịch đầu tiên của tuần, giá dầu tăng gần 2 USD lên mức cao nhất trong hơn 1 tháng.
Ý nghĩa hình xăm mới của nữ minh tinh Angelina Jolie

Ý nghĩa hình xăm mới của nữ minh tinh Angelina Jolie

Ngày 16/6, nữ diễn viên Angelina Jolie khoe hình xăm mới khi mặc váy trễ vai dự lễ trao giải Tony.
Mỹ-EU bàn về tác động của biến đổi khí hậu tới an ninh

Mỹ-EU bàn về tác động của biến đổi khí hậu tới an ninh

Mỹ và EU nhấn mạnh mối liên hệ ngày càng tăng giữa khí hậu và an ninh, cũng như sự cần thiết phải có những cách tiếp cận mang tính ...
Trạm cứu hộ trái tim tập 44: Ông Trường gặp tình cũ để 'ba mặt một lời', Vũ bị tai nạn?

Trạm cứu hộ trái tim tập 44: Ông Trường gặp tình cũ để 'ba mặt một lời', Vũ bị tai nạn?

Trạm cứu hộ trái tim tập 44, dù đã từ chối tình cảm nhưng khi vừa nghe Vũ bị tai nạn, Hà bật khóc; ông Trường gặp tình cũ...
Giá heo hơi hôm nay 18/6: Giá heo hơi giảm nhẹ; Trung Quốc công bố điều tra chống bán phá giá thịt lợn nhập khẩu từ EU

Giá heo hơi hôm nay 18/6: Giá heo hơi giảm nhẹ; Trung Quốc công bố điều tra chống bán phá giá thịt lợn nhập khẩu từ EU

Nhìn chung, giá heo hơi hôm nay giảm rải rác 1.000 đồng/kg. Hiện tại, giá khảo sát ở các tỉnh thành dao động trong khoảng 66.000 - 71.000 đồng/kg.
‘Giải nhiệt’ mùa Hè tại thác Nậm Lúc - Báu vật trên Cao nguyên Sìn Hồ, Lai Châu

‘Giải nhiệt’ mùa Hè tại thác Nậm Lúc - Báu vật trên Cao nguyên Sìn Hồ, Lai Châu

Vào ngày nắng đẹp, đi dọc theo con suối đến cuối nguồn dẫn lên thác, bạn sẽ được ngắm nhìn bức bích hoạ hoàn mỹ của mẹ thiên nhiên ở Sìn Hồ, Lai Châu.
Báo Trung Quốc: Trải nghiệm tuyệt vời khi du lịch bằng tàu hoả tại Việt Nam

Báo Trung Quốc: Trải nghiệm tuyệt vời khi du lịch bằng tàu hoả tại Việt Nam

Chuyến tàu từ Nha Trang tới Đà Nẵng mang đến cho du khách những hành trình sang trọng, đáng nhớ khi đến du lịch Việt Nam.
Lễ hội Mùa trái chín 2024: Khám phá vẻ đẹp văn hóa và đặc sản của Bình Dương

Lễ hội Mùa trái chín 2024: Khám phá vẻ đẹp văn hóa và đặc sản của Bình Dương

Lễ hội Mùa trái chín năm 2024 chính thức khai mạc, thu hút hàng ngàn người dân và du khách tham dự, với chủ đề 'Lái Thiêu Mùa Hẹn'.
Lễ hội Pháo hoa Quốc tế Đà Nẵng - DIFF 2024: Cuộc đối đầu mãn nhãn giữa Italy và Hoa Kỳ

Lễ hội Pháo hoa Quốc tế Đà Nẵng - DIFF 2024: Cuộc đối đầu mãn nhãn giữa Italy và Hoa Kỳ

Lễ hội Pháo hoa quốc tế Đà Nẵng - DIFF 2024 mang đến một sự kiện nghệ thuật hoành tráng và tạo nên nhiều cung bậc cảm xúc cho khán giả.
Việt Nam được đề xuất là một trong 10 điểm đến hàng đầu tại Đông Á

Việt Nam được đề xuất là một trong 10 điểm đến hàng đầu tại Đông Á

Việt Nam vừa được tạp chí du lịch The Travel (Canada) đề xuất là một trong 10 điểm đến hàng đầu nhất định phải ghé thăm ở khu vực Đông Á.
Truyền thông nước ngoài: Việt Nam là viên ngọc tuyệt đẹp của Đông Á, thu hút du khách từ khắp nơi trên thế giới

Truyền thông nước ngoài: Việt Nam là viên ngọc tuyệt đẹp của Đông Á, thu hút du khách từ khắp nơi trên thế giới

Mới đây, Việt Nam được tạp chí du lịch The Travel (Canada) đề xuất là một trong 10 điểm đến hàng đầu nhất định phải ghé thăm ở khu vực Đông Á.
Cuốn sách thắm đượm tình đoàn kết giữa Việt Nam và khu vực Á-Phi-Mỹ Latinh

Cuốn sách thắm đượm tình đoàn kết giữa Việt Nam và khu vực Á-Phi-Mỹ Latinh

Cuộc tọa đàm giới thiệu cuốn sách 'Ủy ban Việt Nam Đoàn kết và hợp tác Á-Phi-Mỹ Latinh: Những chặng đường, những người bạn' được tổ chức tại Hà Nội.
Chuyến lưu diễn đầu tiên của nhạc trưởng tài năng David Greilsammer tại Việt Nam

Chuyến lưu diễn đầu tiên của nhạc trưởng tài năng David Greilsammer tại Việt Nam

Viện Pháp tại Việt Nam giới thiệu đêm nhạc 'Du hành cùng Satie' của nghệ sĩ dương cầm, nhạc trưởng tài năng David Greilsammer.
Dạo chơi vườn văn Mỹ [Kỳ 10]

Dạo chơi vườn văn Mỹ [Kỳ 10]

Mark Twain (1835-1910) là nhà viết tiểu thuyết và là bậc thầy của văn học trào phúng và thế giới.
Khám phá xưởng chân dung của nhiếp ảnh gia Mỹ tại Hà Nội

Khám phá xưởng chân dung của nhiếp ảnh gia Mỹ tại Hà Nội

Từ ngày 6-15/6 tại Hà Nội, không gian nghệ thuật Manzi sẽ giới thiệu 'Untitled' - xưởng chân dung của nghệ sĩ Jamie Maxtone-Graham.
Tìm kiếm các tác giả và hoạ sĩ truyện tranh Việt Nam

Tìm kiếm các tác giả và hoạ sĩ truyện tranh Việt Nam

Với mong muốn và phát triển các tác phẩm truyện tranh của Việt Nam, Viện Pháp tại Việt Nam và Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức cuộc thi Sáng tác truyện tranh.
Dạo chơi vườn văn Mỹ [Kỳ 9]

Dạo chơi vườn văn Mỹ [Kỳ 9]

Henry Wadsworth Longfellow là nhà thơ theo trào lưu lãng mạn của thế kỷ XIX. Rất nổi tiếng ở Mỹ, ông là giáo sư sinh ngữ ở Đại học Harvard...
Phiên bản di động