Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)

Toàn cảnh Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). (Nguồn: Quốc hội)

Tiếp tục chương trình Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, chiều 24/9, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc

Trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, việc xây dựng dự án Luật nhằm kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thi hành Luật An toàn thực phẩm năm 2010.

Dự thảo Luật quy định chung về an toàn thực phẩm; quyền và nghĩa vụ của cơ sở kinh doanh thực phẩm; điều kiện đối với thực phẩm; điều kiện đối với cơ sở kinh doanh thực phẩm; biện pháp quản lý an toàn thực phẩm; hoạt động thử nghiệm thực phẩm, giám định phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm; truy xuất nguồn gốc về an toàn thực phẩm; thông tin, truyền thông về an toàn thực phẩm, quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm; quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Dự thảo Luật gồm 76 điều, 9 chương, bổ sung một số vấn đề như: Nguyên tắc áp dụng Luật để áp dụng trong trường hợp Luật An toàn thực phẩm và các Luật khác có xung đột pháp luật; Một số hành vi bị nghiêm cấm cho phù hợp với các văn bản pháp luật hiện hành và thực tiễn; Nghĩa vụ của doanh nghiệp khi kinh doanh theo phương thức thương mại điện tử và bổ sung điều kiện đảm bảo an toàn thực phẩm của các cơ sở giao đồ ăn trực tuyến; Nghĩa vụ của tổ chức cá nhân, cung cấp suất ăn tập thể không vì mục đích kinh doanh…

Về phân cấp, phân quyền, Dự thảo Luật đã cụ thể hóa nguyên tắc phân cấp, phân quyền thống nhất một đầu mối, quy định Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về ATTP; Cơ quan quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trung ương là cơ quan chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về ATTP. Phân quyền cho Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp thực hiện quản lý nhà nước trong phạm vi địa phương và giao Chính phủ quy định chi tiết trách nhiệm cụ thể của từng cấp.

Phân cấp tiếp nhận hồ sơ công bố và cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện ATTP: giao Chính phủ quy định thẩm quyền cấp, gia hạn, thu hồi bản công bố sản phẩm và Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP theo hướng đẩy mạnh phân cấp tối đa cho cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh thực hiện.

Thay mặt Cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh, Thường trực Ủy ban nhận thấy, dự thảo Luật cơ bản bám sát và thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng trong giai đoạn hiện nay. Tuy nhiên, đề nghị tiếp tục nghiên cứu, rà soát các quy định tại dự thảo Luật để bảo đảm tương thích, cập nhật, nội luật hóa các nội dung liên quan của các cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia hoặc là thành viên.

Về tính khả thi của dự thảo Luật, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường còn nhiều băn khoăn về tính khả thi của dự thảo Luật, theo đó phụ thuộc vào 05 điều kiện nhưng vẫn chưa được bảo đảm một cách rõ ràng, gồm: Mức độ phụ thuộc quá lớn vào văn bản quy định chi tiết (37/76 điều giao cho Chính phủ quy định); Năng lực hệ thống thử nghiệm hậu kiểm chưa đáp ứng; Nguồn kinh phí đầu tư cơ sở dữ liệu số chưa bảo đảm; Nguồn lực thực hiện việc quản lý, thực thi ở địa phương chưa được đánh giá kỹ; Thời điểm có hiệu lực cần đủ dài để doanh nghiệp chuẩn bị.

Đối với các nội dung cụ thể, Báo cáo thẩm tra đề cập đến một số nội dung đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, làm rõ như: Quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm (từ Điều 7 đến Điều 12); Điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm tăng cường vi chất dinh dưỡng (Điều 16); Hậu kiểm và chế tài xử lý vi phạm (Điều 58 và Điều 59); Hệ thống thông tin dữ liệu và chuyển đổi số (từ Điều 63 đến Điều 68)…

Sửa Luật An toàn thực phẩm: Cần làm rõ mô hình quản lý “một đầu mối”

Thảo luận tại Phiên họp, các đại biểu cơ bản đồng tình với sự cần thiết của việc sửa đổi luật sau hơn 15 năm thi hành, trong đó tập trung phân tích sâu về mô hình quản lý nhà nước “một đầu mối”, quy định “thực phẩm giả” cũng như tính khả thi khi áp dụng vào thực tiễn.

Góp ý về quy định Trách nhiệm quản lý nhà nước tại Điều 73, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho rằng, việc Dự thảo Luật quy định Bộ Y tế chịu trách nhiệm chính là đúng định hướng, nhưng về mặt kỹ thuật lập pháp cần chuẩn hóa lại thuật ngữ. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị sửa đổi thành: “Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất thực hiện quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm” thay vì quy định: “Bộ Y tế chịu trách nhiệm trước Chính phủ...”.

Đồng quan điểm, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cũng đánh giá, việc xác lập mô hình một đầu mối là bước tiến rất mới và tiến bộ. Tuy nhiên, dự thảo hiện hành vẫn chưa phân định thật rạch ròi giữa cơ quan tham mưu giúp Chính phủ quản lý thống nhất với các bộ chuyên ngành.

“Việc quy định các Bộ thực hiện nhiệm vụ quản lý chuyên ngành theo phạm vi quản lý còn khá mơ hồ. Cần quy định rõ ràng đâu là cơ quan chủ trì, đâu là cơ quan phối hợp và cơ chế tham gia ra sao để bảo đảm mô hình quản lý tập trung vận hành hiệu quả trong thực tế”, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nhấn mạnh.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh nêu đề xuất. (Nguồn: Quốc hội)

Định danh “Thực phẩm giả”: Kế thừa tiêu chuẩn định lượng để phân định ranh giới xử lý hình sự

Đề cập đến quy định về “thực phẩm giả”, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, cần cân nhắc kỹ việc đưa khái niệm này vào điều khoản “Giải thích từ ngữ” hay quy định thành một điều khoản riêng, bởi thực phẩm giả liên quan trực tiếp đến căn cứ xử lý vi phạm. Do thực phẩm giả mang tính đặc thù nhưng cũng là một loại hàng giả quy định trong Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Vì vậy, việc thiết kế chính sách phải bảo đảm tính đồng bộ. Đồng thời, cần quy định chi tiết các phương pháp định lượng và tiêu chí đánh giá để làm cơ sở pháp lý xử lý vi phạm.

Phân tích sâu hơn nội dung này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cũng đề nghị rà soát kỹ nội hàm thực phẩm giả, bảo đảm tính kế thừa Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Nghị định số 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ.

Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý, theo quy định hiện hành tại Nghị định 98/2020/NĐ-CP, sản phẩm có chỉ tiêu chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật chỉ đạt từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu theo quy định hoặc mức đăng ký thì được xác định là hàng giả. Việc dự thảo Luật bỏ qua tiêu chí định lượng 70% này, dễ dẫn đến lúng túng khi phân định ranh giới giữa “thực phẩm giả” (xử lý hình sự) và “thực phẩm kém chất lượng” (xử lý hành chính).

Quản lý rủi ro, rõ đầu mối trách nhiệm

Phát biểu tại Phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là luật hiện hành và dự thảo Luật sửa đổi vẫn chưa làm rõ cơ chế quản lý nhà nước cũng như ranh giới trách nhiệm giữa các Bộ, giữa Trung ương và địa phương. Theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, việc kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất chỉ một đầu mối chịu trách nhiệm từ Trung ương đến địa phương là Bộ Y tế. “Luật sửa đổi phải thể hiện thật rõ ràng: cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, cơ quan nào quyết định và khi xảy ra sự cố thì cơ quan nào phải chịu trách nhiệm đến cùng”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Chủ tịch Quốc hội khẳng định, việc chuyển đổi từ tiền kiểm sang quản lý theo nguy cơ phải là “xương sống” của Luật sửa đổi, phải quy định theo hướng chuyển từ “tiền kiểm” cơ học sang phân tích nguy cơ và “hậu kiểm” thực chất. Cùng với đó, phải quy định rõ tiêu chí phân loại nguy cơ (ví dụ: nhóm nguy cơ cao như sữa bột trẻ em, thực phẩm chức năng...cần kiểm soát chặt; nhóm nguy cơ thấp như nông sản đóng túi...chuyển sang hậu kiểm). Tuyệt đối không lấy lý do quản lý để phục hồi cơ chế “xin - cho”, nhưng cũng không vì cải cách thủ tục mà hạ chuẩn an toàn.

Bên cạnh đó, công tác quản lý phải tập trung kiểm soát ngay từ gốc; Công tác hậu kiểm phải thực chất và được kiểm soát chặt chẽ; Hậu kiểm thực chất là phải trực tiếp đi vào cơ sở, lấy mẫu trên thị trường, kiểm tra lịch sử tuân thủ và truy xuất nguồn gốc.

Về dữ liệu, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ, một bước chuyển đổi quan trọng khác là chuyển từ kiểm tra thủ công sang quản trị bằng dữ liệu và truy xuất theo chuỗi. Dự thảo Luật quy định một chương riêng về dữ liệu là đúng hướng, nhưng phải vận hành theo nguyên tắc “Một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”. Thông tin đã có trong hệ thống dữ liệu thì không yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại, đồng thời phải bảo đảm bảo vệ bí mật kinh doanh và công thức sản phẩm.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) khi được ban hành cần phải trả lời 3 vấn đề cốt yếu: Thực phẩm đến tay người dân có an toàn hay không?; Doanh nghiệp tuân thủ tốt có ít thủ tục hơn hay không?; Khi xảy ra sự cố có truy được nguồn gốc, xác định được trách nhiệm và xử lý đủ nhanh hay không?

“An toàn thực phẩm không được bảo đảm bằng việc tạo ra nhiều giấy phép hơn, mà phải bằng chuẩn an toàn rõ hơn, dữ liệu tốt hơn, hậu kiểm mạnh hơn và trách nhiệm không thể né tránh”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu kết luận Phiên họp. (Nguồn: Quốc hội)

Phát biểu kết luận Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật An toàn thực phẩm 2010.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị, việc xây dựng dự thảo Luật phải quán triệt sâu sắc và thể chế hóa đầy đủ Chỉ thị 17 của Ban Bí thư về kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất “chỉ một đầu mối chịu trách nhiệm” từ Trung ương đến địa phương. Mô hình này cần được quy định rõ ngay trong Luật nhằm giải quyết dứt điểm tình trạng phân tán, chồng chéo, bỏ trống hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các bộ, ngành.

Đồng thời, công tác lập pháp phải thể chế hóa các quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị về chuyển đổi số triệt để, cắt giảm thủ tục hành chính, loại bỏ giấy phép không phù hợp và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu.

Về cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho rằng, cần rà soát kỹ các quy định nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đặc biệt là quy định bắt buộc bổ sung vi chất dinh dưỡng vào thực phẩm.

Đối với các sản phẩm đã được cấp bản đăng ký công bố, việc điều chỉnh chỉ bắt buộc đăng ký lại khi có thay đổi cốt lõi về bản chất, an toàn hoặc công dụng; các điều chỉnh kỹ thuật nhỏ sẽ do doanh nghiệp tự cập nhật lên hệ thống dữ liệu số mà không phải chờ cơ quan chức năng chấp thuận.

Bên cạnh đó, cần quy định rõ thời hạn hiệu lực của Giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm; đồng thời làm rõ trách nhiệm quản lý đối với dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến, thức ăn đường phố và các chủ sàn thương mại điện tử, mạng xã hội.

Về công tác hậu kiểm và chuyển đổi số, Dự thảo Luật cần hoàn thiện quy định về chuyển đổi số, tiến tới xây dựng Cổng dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm dùng chung duy nhất, bảo đảm kết nối thông suốt với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Đổi mới công tác hậu kiểm được xác định là khâu then chốt. Hoạt động hậu kiểm phải đi vào bản chất và có giá trị thực chất, tập trung kiểm tra thực tế tại cơ sở sản xuất và lấy mẫu kiểm nghiệm trên thị trường thay vì chỉ hậu kiểm trên hồ sơ thủ tục.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội lưu ý cần đánh giá kỹ tính khả thi của dự thảo Luật; Các quy định chuyển tiếp phải được rà soát đầy đủ, xác định thời điểm và lộ trình hiệu lực phù hợp để không tạo khoảng trống pháp lý hay gây gián đoạn hoạt động của doanh nghiệp.

Về lộ trình trình Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026) và xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 3 (tháng 5/2027).