 |
| Lễ ký Thỏa thuận ghi nhớ giữa Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam và Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ (VNCA) Hoa Kỳ, năm 2023. (Nguồn: Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam) |
Theo các thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1945 - 1975, gần 1,2 triệu người con ưu tú của dân tộc đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến, riêng giai đoạn 1954 - 1975 ước tính có khoảng 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia.
Dù chiến tranh đã lùi xa, song vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi đau lớn chưa khép lại của nhiều gia đình Việt Nam.
Trong bối cảnh ấy, dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (VWAI) do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA), Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University - TTU) chủ trì nghiên cứu tư liệu lưu trữ được kỳ vọng góp phần quan trọng và quá trình tìm kiếm người mất tích.
Dự án thể hiện tinh thần nhân đạo, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
 |
| Cam kết hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ để những người lính tiếp tục trở về, thông qua “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, năm 2023. (Nguồn: Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam) |
Trọng tâm của dự án là hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center) – được gọi là “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”. Đây là khối tư liệu hình thành trong chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954–1975, khi quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ thư từ, nhật ký, giấy tờ cá nhân của các chiến sĩ hy sinh để phục vụ phân tích tình báo.
Các tài liệu sau đó được chụp lại dưới dạng vi phim, còn bản gốc bị tiêu hủy. Sau khi chiến tranh kết thúc và hết thời hạn bảo mật, kho vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và số hóa bởi Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson.
Hiện trung tâm lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu liên quan đến Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến lực lượng quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.
Mỗi hồ sơ CDEC chứa nhiều dữ liệu quan trọng như tên người, đơn vị, địa điểm, thời điểm và tọa độ thu giữ tài liệu. Những thông tin này được đánh giá có giá trị đặc biệt trong việc đối chiếu, xác minh người mất tích cũng như hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng – người sáng lập Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam cho biết, dự án được thúc đẩy bởi các nhà nghiên cứu quốc tế, trong đó có Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam, Giám đốc IPAC; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner, Giám đốc VNCA; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ. Nhóm nghiên cứu đã nhiều năm âm thầm phân loại, hệ thống hóa hàng trăm nghìn hồ sơ từ các bản vi phim đen trắng.
Từ năm 2023 đến 2025, các bên phối hợp giới thiệu nội dung nhiều hồ sơ lên các nền tảng truyền thông, đồng thời tìm kiếm nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ để trao trả bản sao tư liệu.
Hơn 40 gia đình và cựu chiến binh đã tiếp nhận những hồ sơ chứa hình ảnh, bút tích và thông tin liên quan đến người thân đã hy sinh.
Dù không phải hiện vật gốc, các tài liệu này vẫn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Nhiều gia đình xúc động khi lần đầu nhìn thấy chữ viết, hình ảnh hoặc dấu tích cuối cùng của người thân sau hàng chục năm chờ đợi. Có trường hợp địa phương đã tổ chức lễ truy điệu như một nghi thức đón “người lính trở về”.
Hiện VNCA đang lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Theo tính toán, nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ thì phải mất hơn 700 năm mới có thể giới thiệu hết toàn bộ dữ liệu.
Dự án TTU-VWAI không chỉ hướng tới nhiệm vụ lịch sử mà còn mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc, góp phần chữa lành vết thương chiến tranh, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
Năm 2024, Tiến sĩ Tosha Dupras đại diện Đại học Texas Tech đã tham gia trao trả hồ sơ tại Việt Nam; đến năm 2025, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper tiếp tục đồng hành trong hoạt động này, thể hiện cam kết hợp tác nhân văn giữa hai quốc gia.
 |
| TS Tosha Dupras - Viện trưởng Khoa học và Nghệ thuật, Đại học Texas Tech, trao trả “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” năm 2024. (Nguồn: Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam) |
Các nhà tổ chức cho biết dự án kêu gọi sự tham gia của cộng đồng. Những gia đình còn người thân mất tích, bất kể thuộc phía nào của cuộc chiến, đều có thể cung cấp thông tin để đối chiếu với hệ thống hồ sơ lưu trữ, qua đó mở thêm cơ hội tìm lại danh tính và nơi yên nghỉ của các liệt sĩ.
Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày chiến tranh kết thúc, hành trình đưa những người lính trở về với gia đình vẫn đang tiếp diễn — bằng ký ức, bằng tư liệu và bằng nỗ lực chung của nhiều thế hệ hôm nay.
| Việt Nam và Hoa Kỳ hợp tác nâng cao năng lực xác định danh tính hài cốt trong chiến tranh TGVN. Thứ trưởng Thường trực Bùi Thanh Sơn tin tưởng Bản ghi nhớ ý định sẽ mang lại nhiều dự án cụ thể, hiệu quả, thiết ... |
| Trực thăng MH-60S giá trị khủng của Hải quân Mỹ gặp nạn, rốt ráo tìm kiếm người mất tích Chiều 31/8 (giờ Mỹ), một trực thăng của Hải quân Mỹ bị rơi ngoài khơi bờ biển San Diego, bang California. |
| Lễ trao trả hài cốt quân nhân Hoa Kỳ lần thứ 167 Cơ quan Việt Nam tìm kiếm người mất tích đã bàn giao cho phía Hoa Kỳ một hòm đựng hài cốt. Đây là kết quả ... |
| Lễ trao trả hài cốt quân nhân Hoa Kỳ lần thứ 168 Cơ quan Việt Nam tìm kiếm người mất tích đã bàn giao cho phía Hoa Kỳ 2 hòm đựng hài cốt. Đây là kết quả ... |
| Lễ trao trả hài cốt quân nhân Hoa Kỳ lần thứ 170 Phía Việt Nam đã bàn giao cho phía Hoa Kỳ 3 hòm đựng hài cốt. Đây là kết quả của đội tìm kiếm hỗn hợp ... |
