Ý tưởng độc đáo thu hút người đọc của một nhà sách ở Malaysia

Một hiệu sách có ý tưởng thu hút lại những độc giả bằng các đoạn phim gây hại não

“Bạn thậm chí không cần phải tìm kiếm nó,” Anaqi, cậu bé chín tuổi, nói về những video ngắn mà cậu xem trực tuyến. “Nó tự động xuất hiện và vô cùng thú vị.”

Cha của cậu bé, Firdaus Omar, cho biết hai đứa con của ông – Anaqi và em trai sáu tuổi – có thể dành hàng giờ để xem những đoạn video ngắn, ồn ào, được đề xuất liên tục mà ngày nay thường bị coi là "gây hại cho não bộ" trên mạng.

Ông Firdaus Omar lo ngại về tác động của những nội dung như vậy vì phần lớn những gì các cậu bé xem là "vô bổ" và không phù hợp với trẻ em.

Khả năng tập trung và kỹ năng ngôn ngữ của bọn trẻ dường như cũng bị suy giảm kể từ khi xem những chương trình đó. "Nếu xem quá lâu, họ sẽ khó tập trung", ông nói.

Ông cũng nhận thấy những vấn đề về kỹ năng vận động tinh. “Viết trở nên khó khăn. Ngay cả việc nâng vật nặng cũng trở nên khó khăn.”

“Thư viện giải độc não” của BookXcess là một chuỗi nội dung trên mạng xã hội giới thiệu 100 cuốn sách được yêu thích nhất thế giới.

Năm 2024, Nhà xuất bản Đại học Oxford đã chọn "sự suy thoái trí não" (brain rot) là từ của năm, được định nghĩa là sự suy giảm về tinh thần hoặc trí tuệ được cho là có liên quan đến việc tiêu thụ quá nhiều nội dung trực tuyến tầm thường hoặc không mang tính thử thách.

Oxford cho biết việc sử dụng thuật ngữ này đã tăng 230% từ năm 2023 đến năm 2024 khi người dùng internet trẻ tuổi ngày càng sử dụng nó, thường là nửa đùa nửa thật, để mô tả sự hỗn độn tràn ngập trên các trang tin của họ.

Tuần này tại Kuala Lumpur, một hiệu sách đã quyết định đối mặt với nỗi sợ hãi đó ngay trên chính địa bàn của mình.

Nhà sách BookXcess, mở cửa 24/24 giờ, đã khởi động chiến dịch là “Thư viện Chống Thối Rỗng Não”, biến 100 cuốn sách thành các video ngắn trên Tiktok, có nội dung mà nhiều bậc phụ huynh cho là nguyên nhân làm suy giảm khả năng tập trung của trẻ.

Khởi đầu như một đoạn văn bản quen thuộc được lồng ghép trên nền đồ họa, văn bản dần dài ra, trong khi hình ảnh từ từ biến mất, dẫn dắt người xem đến với sản phẩm thực sự: một cuốn sách vật lý.

Các tựa sách trải dài từ những tác phẩm kinh điển của trường học như Nông trại động vật, Đồi gió hú và 1984 đến những tác phẩm nổi tiếng mới hơn như Trò chơi sinh tử và Quý bà may mắn.

BookXcess cho biết các video sẽ được phát hành trên TikTok trong vài tuần tới, trong khi các video “Brain Un-Rot Islands” với cùng các tựa sách này cũng sẽ xuất hiện tại các cửa hàng của họ trên toàn quốc.

Thói quen mới

“Chúng tôi không cố gắng khiến họ rời xa mạng xã hội hay điện thoại,” Jacqueline Ng, đồng sáng lập kiêm giám đốc điều hành của công ty, cho biết trong buổi ra mắt sản phẩm. “Chúng tôi chỉ đang cố gắng giới thiệu một thói quen mới.”

Cô ấy nói ý tưởng là thu hút người xem bằng chính định dạng đã đủ hấp dẫn, sau đó từ từ dẫn dắt họ đến với những đoạn văn dài hơn và, lý tưởng nhất là, đến một hiệu sách.

“Hy vọng là họ sẽ bắt đầu với hình nền Minecraft và dần dần tiếp tục với video dài 80 giây đó. Chỉ riêng điều đó thôi đã là một sự cải thiện rồi.”

Báo cáo mới nhất của DataReportal về Malaysia cho biết vào cuối năm 2025, nước này có 30,7 triệu tài khoản mạng xã hội, tương đương khoảng 85% dân số.

Đồng thời, TikTok đã trở thành một thế lực đáng gờm trong ngành xuất bản sách. Vào tháng 4 năm ngoái, nền tảng này cho biết có gần 53 triệu bài đăng #BookTok trên toàn cầu và khoảng 59 triệu cuốn sách in được bán ra trong năm 2024 có thể liên quan đến những người sáng tạo nội dung hoặc nội dung trên BookTok.

Một góc sách trưng bày các đầu sách thuộc chương trình “Brain Un-Rot” được đặt tại Thư viện BookXcess Sunway. (Ảnh: Iman Muttaqin Yusof).

Tháng trước, TikTok cho biết #BookTok đã giúp bán được hơn 50 triệu cuốn sách trên khắp châu Âu chỉ riêng trong năm 2025, tạo ra doanh thu 800 triệu euro (920 triệu USD).

Trong khi đó, bức tranh về thói quen đọc sách ở Malaysia lại đa dạng hơn so với những lời dự báo bi quan thường thấy. Khảo sát về thói quen đọc sách năm 2022/2023 của Thư viện Quốc gia cho thấy người Malaysia đọc trung bình 24 cuốn sách mỗi năm, tăng từ 2 cuốn năm 2005 và 15 cuốn năm 2014, với 69,9% cho biết họ đọc sách để thu thập kiến thức.

Tuy nhiên, một cuộc khảo sát năm 2025 với 1.168 học sinh tiểu học và trung học đã chỉ ra một khoảng cách rõ rệt giữa việc đọc sách phục vụ học tập và đọc sách giải trí: hơn một phần tư cho biết họ không đọc sách như một sở thích, và gần một phần ba có ít hơn 10 cuốn sách ở nhà.

Cùng một cuộc khảo sát đó cũng cho thấy 73% sinh viên tự nhận mình là người thường xuyên đọc sách đều tìm đến các thiết bị kỹ thuật số để thỏa mãn nhu cầu đọc sách hàng ngày, cho thấy màn hình cũng có thể là một phần giúp họ quay trở lại với việc đọc sách.

Thiếu tập trung

Câu hỏi khó hơn là liệu một nguồn cấp dữ liệu có thể làm được nhiều hơn là chỉ bán sách hay không. Liệu nó có thể giúp khôi phục lại sự kiên nhẫn cần thiết để hoàn thành một cuốn sách?

Stijn Massar, trợ lý giáo sư nghiên cứu tại Đại học Quốc gia Singapore, đã được cảnh báo không nên quá lạc quan.

“Với tư cách là một nhà thần kinh học, tôi muốn thận trọng một chút,” ông nói. “Tôi không cho rằng khả năng tập trung đang thực sự bị thu hẹp.” Theo ông, nghiên cứu vẫn chưa bắt kịp tốc độ thay đổi của các nền tảng và định dạng.

Tuy nhiên, có một sự thay đổi khá rõ ràng. "Mọi người ngày càng ít chịu đựng được sự nhàm chán", ông nói.

Cuộc thảo luận phức tạp hơn nhiều so với một câu hỏi đơn giản về sự teo nhỏ của não bộ.

Ông nói rằng sự chú ý không chỉ là một thứ duy nhất. Video ngắn rất hiệu quả trong việc rèn luyện cái mà ông gọi là “sự chú ý từ dưới lên” – loại chú ý nhanh, phản xạ được thu hút bởi hình ảnh bắt mắt, âm thanh lớn và những thay đổi đột ngột.

Ông cho biết việc đọc sách, nghe giảng và các hình thức tập trung chậm hơn dựa nhiều hơn vào "sự chú ý từ trên xuống, sự tập trung có chủ đích cần thiết để theo dõi một trang sách hoặc một ý tưởng".

“Thay vì nói rằng khả năng tập trung đang giảm sút, tôi có lẽ sẽ nói rằng khả năng chú ý hiện nay chưa được rèn luyện đủ.”

Các diễn giả (từ trái sang): tác giả người Malaysia Michael Low, Jacqueline Ng, Catherine Lee và Stijn Massar chia sẻ những hiểu biết trong buổi thảo luận “Thư viện phục hồi trí não”. Ảnh: Tài liệu cung cấp.

Catherine Lee, phó giáo sư tại Khoa Truyền thông của Đại học Sunway, cho biết điều này đúng với sinh viên của bà. “Họ không mang sách vở đến lớp. Họ mang theo điện thoại thông minh.”

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là họ đã ngừng đọc, mà chỉ là giờ đây họ đọc và tìm kiếm thông tin theo cách khác. Cô ấy nói rằng mạng xã hội đã trở thành một cánh cửa mở ra thế giới mới chứ không chỉ là một thứ gây xao nhãng. Một sinh viên thậm chí còn nói với cô rằng cậu ấy có thể ngồi nghe một bài giảng dài ba tiếng đồng hồ, "nếu cô kể chuyện cười cứ sau năm phút".

Hôm thứ Ba vừa qua, TikTok đã triển khai chương trình #ThinkTwice Training tại Malaysia, một chuỗi các buổi hội thảo dành cho phụ huynh, người sáng tạo nội dung, nhà giáo dục và các nhóm xã hội dân sự nhằm xây dựng thói quen trực tuyến an toàn và có hiểu biết hơn.

Chương trình này mở rộng sáng kiến #ThinkTwice rộng lớn hơn, mà công ty cho biết trước đó đã thu hút 26,2 triệu lượt xem nội dung an toàn giáo dục và khoảng 300.000 lượt truy cập vào trung tâm tài nguyên của họ tại Malaysia.

Một thành viên của BookXcess mô tả thí nghiệm "chống mục nát" không phải là một phương pháp chữa trị mà là một lời nhắc nhở. "Không phải là hoặc cái này hoặc cái kia. Không phải là bạn hoặc là dùng mạng xã hội hoặc là đọc sách."

Nhà sách đang cố gắng tìm ra cách để di chuyển mọi người từ không gian này sang không gian khác và giữ họ ở đó đủ lâu để họ nhớ cảm giác đắm chìm là như thế nào.

“Ít nhất, cuốn sách sẽ không hiển thị thông báo nào,” thành viên của BookXcess nói. “Nếu bạn cầm một cuốn sách và chỉ muốn có ‘khoảng thời gian riêng’ cho bản thân trong nửa giờ đó, bạn thực sự có thể có một nửa giờ rất ý nghĩa vì bạn đang cầm một cuốn sách chứ không phải điện thoại.”