Ai bảo vệ các huyết mạch kinh tế toàn cầu?

C5. Số 15_Bảo vệ các huyết mạch kinh tế toàn cầu

Eo biển Hormuz trên hình ảnh vệ tinh. (Nguồn: Copernicus Sentinel Data 2025)

Giữa căng thẳng ở Trung Đông, eo biển Hormuz nổi lên như điểm nghẽn chiến lược của kinh tế toàn cầu, nơi rủi ro địa chính trị đã chuyển hóa trực tiếp thành đe dọa an ninh năng lượng và kinh tế đối với mọi quốc gia phụ thuộc vào dầu khí và ngoại thương.

Những tín hiệu mới nhất từ Trung Đông cho thấy một thực tế khó tránh rằng, rủi ro gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu đang vượt khả năng kiểm soát. Đây không chỉ là những bước leo thang quân sự, mà đã trở thành cú sốc trực tiếp đối với chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Đại khủng hoảng dầu mỏ mới?

Điểm đáng chú ý là cuộc khủng hoảng hiện nay không còn dừng ở mức “đe dọa tiềm tàng”. Các dấu hiệu gián đoạn đã xuất hiện đồng loạt: Cơ sở năng lượng bị tấn công, hoạt động vận chuyển bị đình trệ, doanh nghiệp năng lượng viện dẫn bất khả kháng và dòng chảy dầu khí qua eo biển Hormuz bị nghẽn lại từng phần.

Con số 11 triệu thùng dầu bị mất mỗi ngày, theo ước tính của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) không chỉ là cảnh báo, mà thực tế đã vượt tổng lượng dầu bị mất trong hai “cú sốc dầu mỏ” 1973 - 1979 cộng lại. Nếu các cú sốc này từng được mô tả là “chấn động chưa từng có”, thì quy mô rủi ro hiện tại đang tiệm cận ngưỡng nguy hiểm hơn, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang phụ thuộc vào năng lượng ở mức độ phức tạp hơn nhiều.

Theo giới phân tích, khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, với cú sốc giá dầu tăng gấp 4 lần trong vài tuần, từng đẩy phương Tây vào suy thoái, lạm phát cao và thất nghiệp gia tăng, vẫn là ký ức ám ảnh. Đáng chú ý, cú sốc khi đó bắt nguồn từ một quyết định có chủ đích của 10 quốc gia xuất khẩu dầu mỏ Arab.

Khác với hiện nay, rủi ro không còn xuất phát từ một nguồn có thể nhận diện, mà đến từ xung đột quân sự, gián đoạn chuỗi cung ứng và tâm lý thị trường - những yếu tố khó kiểm soát hơn, lan nhanh hơn và có khả năng khuếch đại lẫn nhau.

More from WVR
'Nút thắt cổ chai' Hormuz: Eo biển nhỏ dẫn đến khủng hoảng lớn

Ba tiêu chí của một cú sốc năng lượng là giá tăng mạnh, tăng nhanh và duy trì lâu đang dần hội tụ. Giá dầu đã tăng khoảng 50% chỉ trong thời gian ngắn, giá xăng thậm chí tăng tới hơn 90%. Điểm khiến thị trường lo ngại không phải là mức giá hiện tại, mà là khả năng “neo giá cao” trong dài hạn.

Tổ chức nghiên cứu Capital Economics cảnh báo về kịch bản xung đột kéo dài, giá dầu có thể duy trì trên 100 USD/thùng trong suốt năm nay. Nếu điều đó xảy ra, một cú sốc với đầy đủ “gia vị” đình lạm và suy thoái gần như chắc chắn sẽ tấn công nền kinh tế thế giới.

Trong các cú sốc dầu mỏ, chi phí năng lượng lây lan theo hiệu ứng dây chuyền từ vận tải sang sản xuất rồi tiêu dùng, nhanh chóng kích hoạt vòng xoáy lạm phát trong toàn bộ nền kinh tế.

Trong khi đó, thị trường năng lượng đang vận hành trong trạng thái nhạy cảm cao, nơi mọi biến động địa chính trị đều có thể kích hoạt giá cả, phản ánh một thị trường thiếu điểm tựa ổn định, tiền đề của các cú sốc lớn. Các biện pháp “câu giờ” như xả kho dự trữ chiến lược hay tuyên bố trấn an chính trị chỉ tạo hiệu ứng ngắn hạn, không đủ thay đổi cán cân cung - cầu nếu xung đột kéo dài.

Khi huyết mạch kinh tế toàn cầu bị “vũ khí hóa”

Gọi eo biển Hormuz là một “yết hầu” của kinh tế thế giới không phải là cường điệu. Khoảng 20% lượng dầu toàn cầu và gần 1/5 LNG đi qua tuyến đường này, có nghĩa là bất kỳ gián đoạn nào tại đây đều lập tức trở thành vấn đề toàn cầu.

Thực tế đang diễn ra cho thấy một xu hướng đáng lo ngại, các tuyến vận tải chiến lược không còn là hạ tầng trung lập, mà đang bị “vũ khí hóa” trong cạnh tranh địa chính trị. Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa một phần không chỉ đe dọa nguồn cung năng lượng, mà còn làm suy giảm niềm tin vào tính ổn định của hệ thống thương mại quốc tế.

Hệ quả không còn dừng ở mức cục bộ. Khi các tập đoàn năng lượng đồng loạt viện dẫn bất khả kháng, trong khi những quốc gia sản xuất hàng đầu như Iraq, Saudi Arabia hay UAE buộc phải cắt giảm sản lượng hoặc chuyển hướng nguồn cung dù hiệu quả hạn chế, thị trường lập tức chịu tác động dây chuyền. Cú sốc vì thế lan từ nguồn cung sang toàn bộ nền kinh tế, trên cả bình diện vĩ mô và vi mô.

Giá năng lượng tăng vọt nhanh chóng kéo chi phí sản xuất và sinh hoạt leo thang, tạo áp lực lạm phát trên diện rộng. Các nền kinh tế châu Á, phụ thuộc lớn vào LNG từ Trung Đông chịu ảnh hưởng trực tiếp, trong khi thị trường châu Âu cũng ghi nhận mức tăng giá khí đốt leo thang chưa từng có. Vấn đề đáng lo ngại hơn là niềm tin vào tính ổn định của hệ thống thương mại quốc tế đang bị xói mòn, khi các tuyến vận tải chiến lược ngày càng dễ bị chi phối bởi các tính toán địa chính trị.

C5. Số 15(V)_ OK, Ai bảo vệ các huyết mạch kinh tế toàn cầu?

Các tàu chở hàng di chuyển gần khu vực eo biển Hormuz vào tháng 3. (Nguồn: Getty Images)

Ở góc độ pháp lý, luật biển quốc tế quy định rõ quyền quá cảnh không bị cản trở qua các eo biển quốc tế. Tuy nhiên, trong thực tế, hiệu lực của luật pháp phụ thuộc vào mức độ tuân thủ của các bên tham gia. Lợi ích chiến lược được đặt lên trên đặt các nguyên tắc nền tảng của thương mại toàn cầu vào thế bị thử thách.

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn - Ai có trách nhiệm bảo vệ các “huyết mạch” kinh tế toàn cầu? Câu trả lời không thể thuộc về một quốc gia đơn lẻ. Bản chất của vấn đề đòi hỏi một cơ chế hợp tác đa phương, với sự tham gia chủ động của các bên có lợi ích trực tiếp, đặc biệt là các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng lớn.

Một bài phân tích trên kênh truyền hình Al Jazeera cho rằng, một số tín hiệu tại Hormuz cho thấy hướng đi này đang dần hình thành. Nhật Bản cân nhắc tham gia hoạt động rà phá thủy lôi nhằm bảo đảm an toàn hàng hải. Các nước Vùng Vịnh đẩy mạnh đa dạng hóa tuyến vận chuyển, phát triển hệ thống đường ống để giảm phụ thuộc vào Hormuz. Tuy nhiên, đây mới là giải pháp tình thế, chưa thể thay thế một cấu trúc an toàn dài hạn.

Các nhà phân tích cảnh báo, vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ khủng hoảng Hormuz không chỉ là một sự kiện, mà phản ánh một xu thế rộng hơn. Trong một thế giới ngày càng phân mảnh, các “huyết mạch kinh tế”, từ eo biển, tuyến hàng hải đến chuỗi cung ứng đang dần trở thành công cụ gây sức ép trong cạnh tranh chiến lược.

Do đó, bài toán không còn là ứng phó riêng lẻ với từng “điểm nóng”, mà là thiết lập một cơ chế hợp tác đủ mạnh để bảo vệ các huyết mạch kinh tế toàn cầu. Điều này đòi hỏi sự tham gia chủ động của các quốc gia trong việc phối hợp thực thi luật pháp quốc tế, tăng cường an ninh hàng hải và tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Như vậy, vấn đề eo biển Hormuz đang trở thành một thước đo năng lực thực sự của hệ thống kinh tế toàn cầu. Nếu thế giới không thể bảo vệ những tuyến đường sống còn của mình, các cú sốc năng lượng và rộng hơn là các cú sốc kinh tế khác sẽ không còn là ngoại lệ, mà có nguy cơ trở thành trạng thái bình thường mới.