AI - Bước tiến công nghệ quan trọng nhưng không phải là "phép màu"

Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi, Trưởng khoa, Khoa Khoa học Máy tính & Công nghệ tại Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam. (Nguồn: BUV)

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang đặt ra những câu hỏi quan trọng cho các trường đại học tại Việt Nam và trên toàn thế giới.

Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi, Trưởng Khoa, Khoa học Máy tính & Công nghệ, Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), cho rằng AI là một bước tiến công nghệ quan trọng nhưng không phải là “phép màu” và cần được quản trị chặt chẽ để bảo vệ chất lượng giáo dục và liêm chính học thuật.

AI là người bạn đồng hành

Theo Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi, sự xuất hiện của AI tạo sinh có thể so sánh với những cuộc cách mạng công nghệ trước đây. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra thách thức lớn cho cách thức đánh giá và đào tạo sinh viên.

“Nếu một sinh viên có thể tạo ra bản nháp bài luận khá tốt chỉ trong vài giây, chúng ta cần đặt câu hỏi rằng bài luận thực sự được dùng để đánh giá điều gì. Tương tự, nếu mã lập trình hoạt động được có thể được tạo ra chỉ từ một câu lệnh văn bản, chúng ta cần suy nghĩ cẩn trọng về cách đào tạo và đánh giá các kỹ sư phần mềm tương lai”, ông nhấn mạnh.

Phó Giáo sư Al-Dulaimi cảnh báo không nên có những nhận định cường điệu về AI: “AI không phải là phép màu, và cũng không phải là sự thay thế cho mục tiêu giáo dục. Câu hỏi quan trọng về chính sách là làm thế nào để quản trị việc sử dụng AI nhằm bảo đảm rằng đổi mới sáng tạo sẽ củng cố thay vì làm suy giảm chất lượng học tập và các chuẩn mực học thuật”.

Theo đó, AI tạo sinh hoạt động dựa trên các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), có khả năng tạo ra nội dung mới bằng cách dự đoán theo ngữ cảnh. Tuy nhiên, chúng hoàn toàn không có trải nghiệm thực tế, khả năng phán đoán hay sự thấu hiểu sâu sắc như con người.

Những hệ thống này không suy nghĩ như một giảng viên hay chuyên gia. Chúng có thể tạo ra phản hồi trôi chảy, nhưng cũng dễ dàng sinh ra thông tin không chính xác, gây hiểu lầm hoặc hoàn toàn bịa đặt, hiện tượng gọi là "ảo giác AI".

Đối với giáo dục đại học, Phó Giáo sư Al-Dulaimi cho rằng, cần có cách tiếp cận cân bằng. Các trường không nên bác bỏ AI vì công cụ này rất hữu ích trong việc nháp ý tưởng, giải thích khái niệm khó, hỗ trợ viết lách và lập trình.

Ngược lại, cũng không nên nhầm lẫn giữa khả năng diễn đạt trôi chảy với sự thấu hiểu thực sự. Giá trị thực sự của AI chỉ xuất hiện khi được sử dụng cùng với sự giám sát của con người, tư duy phản biện và khả năng đánh giá học thuật.

Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi: AI không phải là phép màu

AI tạo sinh là một bước tiến công nghệ quan trọng, song không nên được nhìn nhận như một giải pháp thay thế giáo dục truyền thống. (Nguồn: Getty Images)

Tại Khoa Khoa học Máy tính & Công nghệ của BUV, sinh viên được khuyến khích sử dụng nền tảng Codio – một công cụ hỗ trợ học lập trình được áp dụng tại MIT và UC Berkeley. Codio trở thành người bạn học tập, chỉ ra lỗi sai và cách sửa ngay lập tức. Tuy nhiên, sinh viên vẫn phải hiểu logic đằng sau, tự kiểm tra giải pháp và học hỏi từ sai sót của mình.

Đặc biệt với sinh viên sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, AI có thể hỗ trợ cải thiện cấu trúc và cách diễn đạt. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: “AI nên hỗ trợ việc thực hành, phản hồi và phản tư. Nhưng không nên trở thành sự thay thế cho việc đọc, suy luận, thiết kế hay chứng minh năng lực”.

Bài học quốc tế và khuyến nghị cho Việt Nam

Từ kinh nghiệm quốc tế, Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi nhận định rằng, những phản ứng hiệu quả nhất đã chuyển từ cách tiếp cận mang tính phản ứng đơn thuần sang các hình thức tích hợp có cấu trúc hơn. Nhiều trường đại học đã tiếp cận cân bằng hơn, kết hợp xây dựng hướng dẫn ở cấp tổ chức, thiết kế lại hoạt động đánh giá, phát triển năng lực cho đội ngũ giảng viên và nâng cao hiểu biết về AI cho sinh viên.

Theo ông, không tồn tại một mô hình chung áp dụng cho toàn thế giới.

Một nghiên cứu so sánh các trường đại học tại Australia, Canada, Trung Quốc, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ cho thấy sự khác biệt đáng kể trong cách thiết kế và triển khai chính sách. Một số cơ sở giáo dục áp dụng chính sách chi tiết toàn trường, trong khi những nơi khác trao quyền quyết định cho từng giảng viên hoặc khoa. Điều này phản ánh hai thực tế: lĩnh vực AI đang thay đổi rất nhanh và tính linh hoạt là yếu tố cần thiết. Các trường đại học cần những nguyên tắc rõ ràng để duy trì sự ổn định dù công cụ AI tiếp tục phát triển.

Tại Vương quốc Anh, các trường như Edinburgh và UCL đã phát triển khung hướng dẫn phân tầng, trong đó một số hình thức đánh giá cho phép sử dụng AI như công cụ hỗ trợ hoặc xây dựng bản nháp, trong khi những hình thức khác yêu cầu sinh viên hoàn thành công việc mà không có sự hỗ trợ của AI. Sự khác biệt này được thông báo rõ ràng cho sinh viên từ trước.

Tại Australia, hướng dẫn của TEQSA khuyến khích các cơ sở giáo dục hướng tới sử dụng AI có trách nhiệm, thay vì cấm đoán hoàn toàn. Nhiều trường nhấn mạnh yêu cầu công khai việc sử dụng AI, với sinh viên phải khai báo rõ ràng.

Tại Singapore, hiểu biết về AI được xem là năng lực chiến lược quốc gia, với trọng tâm mạnh mẽ vào đạo đức AI và sự gắn kết giữa giáo dục đại học với nhu cầu thị trường lao động.

Đối với Việt Nam, Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi đưa ra năm bài học thực tiễn.

Thứ nhất, chính sách nên dựa trên các nguyên tắc cốt lõi, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào từng công cụ cụ thể. Công nghệ AI phát triển với tốc độ chóng mặt, khiến quy định chi tiết về một nền tảng hay mô hình cụ thể có nguy cơ nhanh chóng lỗi thời.

Thay vào đó, các trường cần tập trung vào các giá trị nền tảng như tính trung thực học thuật, trách nhiệm cá nhân, tư duy phản biện và minh bạch. Những nguyên tắc này sẽ bảo đảm tính bền vững lâu dài và dễ dàng điều chỉnh khi công nghệ mới xuất hiện.

Thứ hai, tính minh bạch là yếu tố then chốt. Sinh viên và giảng viên cần được hướng dẫn rõ ràng về thời điểm được phép sử dụng AI, khi nào phải công khai việc sử dụng và đâu là giới hạn không được vượt qua. Việc công khai nên trở thành một phần bắt buộc trong quy trình nộp bài, giúp duy trì liêm chính, hỗ trợ giảng viên hướng dẫn và giảm thiểu tranh cãi.

Thứ ba, cần thiết kế lại hoạt động kiểm tra, đánh giá. Khi AI có thể thực hiện dễ dàng một số nhiệm vụ truyền thống, các trường đại học cần chuyển trọng tâm sang những hình thức đánh giá thể hiện sự hiểu biết thực chất và năng lực thực hành xác thực hơn, chẳng hạn như bài tập phản tư cá nhân, phỏng vấn miệng, bảo vệ dự án, đánh giá quá trình, thay vì chỉ chấm sản phẩm cuối cùng.

Thứ tư, hiểu biết về AI nên được xem là một năng lực đầu ra bắt buộc của sinh viên tốt nghiệp chứ không phải kỹ năng bổ sung tùy chọn. Sinh viên cần học cách sử dụng AI, đặt câu hỏi phù hợp, kiểm chứng thông tin, nhận biết “ảo giác AI” và hiểu rõ hạn chế của công nghệ. Đội ngũ giảng viên cũng cần được hỗ trợ đào tạo tương tự để tránh tình trạng triển khai không đồng đều giữa các lớp học và khoa.

Thứ năm, công tác quản trị cần giải quyết các vấn đề về đạo đức, quyền riêng tư, quyền sở hữu trí tuệ và đảm bảo chất lượng ngay từ đầu. Xây dựng cơ chế quản trị song hành với đổi mới sẽ giúp tạo môi trường an toàn, minh bạch và bền vững, tránh phải xử lý các vấn đề phức tạp sau này.

Cân nhắc rủi ro và bảo vệ liêm chính học thuật

Bên cạnh cơ hội, Phó Giáo sư Al-Dulaimi cũng cảnh báo rõ các rủi ro. Đầu tiên là nguy cơ suy giảm liêm chính học thuật và sự phụ thuộc quá mức vào AI, dẫn đến khoảng cách giữa sản phẩm bên ngoài và năng lực thực sự. Tiếp theo là rủi ro về độ chính xác, thiên lệch, quyền riêng tư dữ liệu, bất bình đẳng tiếp cận, và sự thiếu nhất quán trong tổ chức.

“Nguyên tắc liêm chính học thuật không thay đổi: trung thực, tin cậy, công bằng, trách nhiệm và tôn trọng tri thức. Điều thay đổi là bối cảnh áp dụng”, ông khẳng định. Vấn đề cốt lõi không phải sinh viên có dùng AI hay không, mà là sự sai lệch giữa trình bày và hiểu biết thực chất.

Vấn đề không nằm ở việc có sử dụng AI hay không, mà là mức độ minh bạch và sự hiểu biết thực sự của người học đối với sản phẩm của mình. (Nguồn: Getty Images)

Để duy trì liêm chính, các trường cần chuyển sang đánh giá đa dạng, chẳng hạn như giải thích quá trình lập luận, bảo vệ lựa chọn, phản tư cá nhân và bài tập ứng dụng thực tiễn.

Phó Giáo sư Ali Al-Dulaimi kết luận rằng, AI có tiềm năng trở thành người bạn đồng hành xuất sắc, giúp sinh viên học tập hiệu quả, sáng tạo và tự tin hơn.

Tuy nhiên, công nghệ này không thể thay thế vai trò người dẫn đường của giảng viên và chính người học. Các trường đại học Việt Nam cần chủ động xây dựng chính sách linh hoạt, minh bạch, tập trung phát triển tư duy phản biện để tận dụng tối đa lợi ích của AI đồng thời bảo vệ chất lượng giáo dục và liêm chính học thuật trong kỷ nguyên số.