Miễn phí sách giáo khoa: Hướng đến một nền giáo dục công bằng và bền vững

Miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo mô hình mượn - trả. (Nguồn: Giáo dục và Thời đại)

Mỗi năm học mới bắt đầu, cùng với niềm vui ngày tựu trường là những khoản chi khiến nhiều gia đình phải cân nhắc. Đồng phục, đồ dùng học tập, học phí và đặc biệt là sách giáo khoa luôn nằm trong danh sách những khoản chi thiết yếu. Với nhiều phụ huynh, đó là việc phải chuẩn bị. Còn với những gia đình còn nhiều khó khăn, đó đôi khi lại là nỗi lo lặp lại qua từng năm học.

Nhiều năm qua, Nhà nước đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ sách giáo khoa cho học sinh thuộc diện chính sách, học sinh vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn. Bên cạnh đó, ở nhiều địa phương, phong trào tặng sách, xây dựng tủ sách dùng chung hay quyên góp sách giáo khoa cũ cũng được các nhà trường, tổ chức và cá nhân duy trì, góp phần bảo đảm học sinh nào cũng có sách để học.

Đặc biệt, Nghị định số 271/2026/NĐ-CP mở ra một bước tiến mới khi quy định từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh trên phạm vi cả nước được miễn phí sách giáo khoa. Đây không đơn thuần là việc mở rộng chính sách hỗ trợ, mà còn cho thấy cách tiếp cận mới trong bảo đảm quyền học tập, sử dụng hiệu quả nguồn lực và xây dựng trách nhiệm cộng đồng ngay trong môi trường giáo dục.

Điểm khác biệt của chính sách lần này là sách giáo khoa sẽ được sử dụng theo hình thức mượn - trả để tái sử dụng nhiều lần. Thay vì mỗi học sinh sở hữu một bộ sách riêng trong suốt năm học rồi cất đi sau khi sử dụng, các em sẽ mượn sách từ thư viện nhà trường và hoàn trả khi kết thúc năm học hoặc học kỳ. Trước khi mua mới, các địa phương cũng được yêu cầu ưu tiên sử dụng số sách hiện có, đồng thời điều chuyển giữa các trường thông qua cơ chế liên thông thư viện.

Theo nhiều đánh giá, đây là một giải pháp hướng đến sử dụng hiệu quả ngân sách và tránh lãng phí. Nhưng nhìn rộng hơn, chính sách này còn mang theo một thông điệp đáng chú ý: Sách giáo khoa không chỉ là tài sản phục vụ việc học của một cá nhân mà trở thành nguồn học liệu chung của cả cộng đồng học sinh.

Mỗi cuốn sách được gìn giữ cẩn thận sẽ tiếp tục đồng hành cùng nhiều thế hệ. Điều đó đồng nghĩa với việc giá trị của cuốn sách không dừng lại ở năm học đầu tiên, mà được nối dài qua nhiều năm sử dụng. Đây cũng là cách để đồng tiền đầu tư cho giáo dục được phát huy hiệu quả hơn, thay vì phải liên tục bổ sung những bộ sách mới trong khi nhiều cuốn sách cũ vẫn còn sử dụng tốt.

Đối với các gia đình, ý nghĩa của chính sách này rất rõ ràng. Việc được miễn phí sách giáo khoa sẽ giúp giảm bớt một khoản chi không nhỏ vào đầu năm học. Khi mọi học sinh đều được tiếp cận đầy đủ sách ngay từ ngày đầu đến lớp, khoảng cách về điều kiện học tập cũng được thu hẹp hơn, góp phần bảo đảm sự công bằng trong giáo dục.

Tuy nhiên, có lẽ giá trị đáng nói nhất của mô hình mượn - trả lại nằm ở khía cạnh giáo dục. Một bộ sách không còn là tài sản riêng để có thể tùy ý sử dụng, mà là tài sản chung cần được giữ gìn để tiếp tục phục vụ những học sinh khóa sau. Từ đó, việc bảo quản sách không còn là yêu cầu mang tính hình thức, mà trở thành một bài học về trách nhiệm.

Không phải ngẫu nhiên nhiều quốc gia lựa chọn hình thức thư viện và tái sử dụng sách giáo khoa trong trường học. Bởi mỗi lần học sinh nâng niu một cuốn sách, không viết vẽ tùy tiện lên trang giấy hay cẩn thận bọc lại sau một năm sử dụng, giúp các em biết trân trọng tài sản công, biết tiết kiệm và biết nghĩ đến người sẽ sử dụng cuốn sách ấy sau mình.

Chính sách vì thế không chỉ hướng đến mục tiêu giảm chi phí, mà còn góp phần hình thành văn hóa sử dụng tài sản chung trong nhà trường. Những giá trị ấy rất khó đo đếm bằng con số nhưng lại có ý nghĩa đối với quá trình giáo dục nhân cách cho học sinh.

Dĩ nhiên, một chính sách tốt chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi kèm sự chuẩn bị đồng bộ. Khi sách giáo khoa trở thành tài sản công, yêu cầu đặt ra đối với hệ thống thư viện trường học cũng sẽ cao hơn trước. Từ tiếp nhận, phân loại, mã hóa, số hóa dữ liệu, cấp phát, điều chuyển, bảo quản đến thu hồi và sửa chữa sách đều cần được thực hiện theo quy trình khoa học.

Điều đó đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải đầu tư về kho lưu trữ, thiết bị bảo quản, phần mềm quản lý cũng như nhân lực thư viện. Quan trọng không kém là xây dựng những quy định rõ ràng để học sinh hiểu quyền lợi đi cùng trách nhiệm khi mượn sách.

Việc Chính phủ lựa chọn lộ trình triển khai từ năm học 2029 - 2030 cho thấy sự thận trọng cần thiết. Khoảng thời gian chuẩn bị sẽ giúp các địa phương có điều kiện hoàn thiện cơ sở vật chất, bố trí nguồn lực, xây dựng quy trình quản lý và từng bước hình thành văn hóa sử dụng sách trong nhà trường trước khi chính sách được áp dụng trên phạm vi toàn quốc.

Có thể nói, miễn phí sách giáo khoa không chỉ là câu chuyện của một khoản hỗ trợ dành cho học sinh. Điều quan trọng hơn là chính sách đang hướng tới việc thay đổi cách nhìn về sách giáo khoa trong trường học, từ tài sản của từng cá nhân trở thành tài sản chung cần được gìn giữ và sử dụng có trách nhiệm.

Khi mỗi cuốn sách được trao đi rồi trở về thư viện để tiếp tục đến với những học sinh khác, giá trị của nó không chỉ nằm ở những trang giấy hay kiến thức được truyền tải. Đó còn là sự tiếp nối của tinh thần sẻ chia, của ý thức tiết kiệm và trách nhiệm với cộng đồng.

Nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng và triển khai hiệu quả, thành công lớn nhất của chính sách sẽ không chỉ là việc mọi học sinh đều có sách để học, mà còn là sự hình thành một nét văn hóa đẹp trong nhà trường - nơi mỗi cuốn sách đều được trân trọng, mỗi học sinh đều hiểu rằng giữ gìn một cuốn sách cũng là đang góp phần gìn giữ cơ hội học tập cho những người đến sau.