"Tôi đến từ biệt Hawaii
Bầu trời xanh thẳm say sưa của ngươi
Tạ từ Hawaii!"
Mấy chục năm chiến tranh đã qua.
Một hôm tôi được tiếp hai người dân Hawaii chính cống tại tòa soạn tạp chí Nghiên cứu Việt Nam (Vietnamese Studies) tại Hà Nội: Một người Mỹ gốc Đức và một người phụ nữ Mỹ gốc thổ dân. Trong cuộc nói chuyện, nhà báo Bob Krauss có vẻ thích thú phân tích những nét tương đồng giữa Hawaii và Việt Nam. Dưới đây xin tóm tắt ý kiến của ông.
Hoa Kỳ cũng như Việt Nam, có nhiều bộ mặt. Người dân ở Hà Nội, Huế và TP. Hồ Chí Minh đều có những đặc điểm riêng. Trong số 50 bang Mỹ, Hawaii khác hẳn các bang khác và có nhiều cái giống Việt Nam nhất.
Trước hết, Hawaii là nơi chịu ảnh hưởng nhiều của biển, cũng như Việt Nam, với bờ biển dài, Hawaii là nơi duy nhất chỉ có toàn đảo, những hòn đảo Thái Bình dương xa đất liền nhất thế giới:
- 4.114 km cách Los Angeles về phía Đông
- 4.475 km cách Anchorage về phía Bắc
- 8.159 km cách Sydney, Úc về phía Nam
- 6.990 km cách Tokyo Nhật Bản về phía Tây
( Cách Hong Kong 8.915 km)
Có một điều kỳ lạ gắn Hawaii và Việt Nam là những người Pôlynêdiêng (Đa đảo) đã phát hiện ra Hawaii khoảng 200-500 năm trước CN; họ là con cháu của nhóm dân tộc Malayo-Pôlynêdiêng đã sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam trước đó hàng nghìn năm. Chứng cớ hiển nhiên là ở Hawaii và Việt Nam, các nhà khảo cổ học đã đào được những công cụ giống nhau, có những từ Việt Nam cùng một gốc Malayo-Pôlynêdiêng, có những cây lương thực ngày xưa cùng có ở hai miền. Nhiều nhà nhân chủng học cho là những người nông ngư dân Malayo-Pôlynêdiêng ở bờ biển Hoa Nam và Việt Nam - cách đây 3000 năm bắt đầu đi thuyền về phía mặt trời mọc để tìm đất mới. Trong nhiều chuyến đi và di cư, họ phát hiện ra ở Thái Bình Dương xa xôi có quần đảo Hawaii, họ ở lại đó. Rất có thể dân Việt Nam và Hawaii có quan hệ máu mủ.
Điểm giống nhau thứ ba giữa hai dân tộc: Nhà thám hiểm Anh kiệt xuất, thuyền trưởng Cook đã đổ bộ lên các đảo Hawaii vào năm 1778 và đã đặt quan hệ buôn bán giữa Hawaii với châu Âu, châu Mỹ và Trung Quốc. Mía là một thứ hàng có lời trong nền thương nghiệp ấy; mía được những người Pôlynêdiêng mang đến trồng ở Hawaii, sau đó người châu Âu, châu Mỹ và một số người Trung Quốc lập những đồn điền mía ở Hawaii.
Những đồn điền ấy đòi hỏi thêm nhân công. Các chủ điền liền mộ hàng chục vạn phu từ châu Á (Trung Quốc, Nhật, Triều Tiên, Philippines) và cả một số người châu Âu (Bồ Đào Nha, Đức, Nauy). Hawaii trở thành bang duy nhất của Hoa Kỳ có dân số gốc Á nhiều nhất.
Người dân Hawaii tự hào họ được sống ở một nơi mà những người phương Đông, phương Tây cùng sống hòa hợp, chia nhau thức ăn, phong tục, hội hè, tôn giáo... Hôn nhân giữa các chủng tộc là chuyện bình thường. Một nửa số trẻ sinh ra mang hai hoặc nhiều dòng máu.
Trong thập kỷ gần đây, khoảng 8000 người Việt nhập cư đã hòa nhập với dân Hawaii. Cũng như những đợt nhập cư trước, họ đến đây vì muốn phiêu lưu và muốn tìm một mức sống cao hơn. Chúng tôi tự hào về những người láng giềng Việt Nam mới, họ làm ăn tốt trong kinh doanh và nghề tự do, làm cho văn hóa chúng tôi thêm đa dạng.
Không nên quên một điểm tương tự nữa giữa Hawaii và Việt Nam. Đã có thời cả hai đều theo chế độ quân chủ. Một nhà quân sự Hawaii đại tài là Kamehameha đã thống nhất được các đảo, năm 1810, vào thời điểm các tàu ngoại quốc đến buôn bán. Triều đình Kamehameha trị vì cho đến cuối thế kỷ XIX. Năm 1893, hoàng hậu Lilinokalani bị những người đã nhập quốc tịch hay cư trú ở Hawaii lật đổ. Thời kỳ vương triều Hawaii trùng với thời kỳ đầu của nhà Nguyễn ở Việt Nam.
Những người lật đổ vương triều đã điều đình với Hoa Kỳ để Hawaii trở thành đất của Hoa Kỳ vào năm 1898. Năm 1959, Hawai trở thành bang thứ 50. Cung điện Jolani do vua Kalakaua xây dựng năm 1882 đã được phục hồi để trở thành một viện bảo tàng.
Trong khi thổ dân và bán thổ dân Hawaii được hưởng quyền công dân Hoa Kỳ, họ có phong trào tái lập một hình thức quốc gia Hawaii nào đó để bảo tồn bản sắc dân tộc. Hình thức quốc gia ấy vẫn có thể tồn tại với chính phủ Liên bang; nó được cảm tình của nhiều người không phải là thổ dân Hawaii và có khả năng trở thành hiện thực.
Phong trào từ đầu những năm 1970 gắn liền với sự quan tâm ngày càng tăng đối với điệu múa Hawaii cổ Hula, một điệu múa tôn giáo. Xuồng lắp phao dọc trở thành một môn thể thao phổ biến. Hiện đang có sự phục hồi nhiều nghề thủ công Hawaii và Việt Nam tương tự vì đều cùng ở một vĩ tuyến, khoảng 200. Ở Hawaii có dừa, hoa, chuối, xoài, dứa, núi nhiệt đới, bãi biển đẹp, con gái xinh. Những yếu tố ấy khiến Hawaii trở thành một thủ đô du lịch của thế giới; du lịch là công nghiệp dẫn đầu, thay cho đường và dứa. Hơn 6,5 triệu người nước ngoài hàng năm đến nghỉ ngơi ở Hawaii, trong đó người Nhật chiếm tỷ lệ cao nhất.
Bãi biển nổi tiếng nhất Hawaii là Waikiki, cách Honolulu 3 dặm. Ở đó khách bơi, học lướt sóng trên ván gỗ, chèo xuồng lắp phao dọc hay tắm nắng. Có khoảng 32.500 phòng khách sạn, hiệu ăn, cửa hàng, hộp đêm nhan nhản.
Waikiki chỉ là một nơi nghỉ trên bảy hòn đảo lớn của Hawaii (dân số Hawaii là 1.100.000). Đảo này cũng tự hào là mình có phong cảnh đẹp nhất, bãi biển đáng yêu nhất, những người nhảy hula giỏi nhất, lịch sử hấp dẫn nhất, phụ nữ duyên dáng nhất, đàn ông xinh trai nhất.
Tất cả các đảo ở quần đảo Hawaii đều hình thành từ núi lửa phun, ở dưới bể nhô lên. Chính vì núi lửa phun nên nữ thần lửa Pele là vị thần vẫn có nhiều tín đồ nhất ở Hawaii. Nhân dân múa điệu Hula, hát thần ca, bỏ đồ cúng vào miệng núi lửa để thờ Pele.
Trong số du khách, có một số cũng tin vào uy quyền của thần Pele. Có những người thiếu thành kính, hái hoa, lấy đá ở núi lửa mà không xin phép bà. Họ bị ốm đau, gẫy chân gẫy tay, bị tai nạn xe hơi hay một rủi ro gì khác. Họ sám hối, gửi bưu điện trả cho Công viên quốc gia các núi lửa Hawaii những thứ đã "lấy trộm".
Người dân nói tiếng Anh, nhưng nhiều người già vẫn dùng thổ ngữ. Đa số dân đến khám bác sĩ khi ốm đau, nhưng các cửa hàng thuốc Bắc ở khu Hoa kiều tại Honolulu vẫn bán thuốc cổ truyền. Người Hawaii ăn Tết theo lịch mặt trăng, nhưng cũng ăn cả Tết dương lịch. Đạo Phật và đạo Kitô tồn tại song song. Hàng năm người Mỹ gốc Nhật múa "bôn" để cúng tổ tiên, người Mỹ gốc Hoa đốt pháo vào tiết xuân cũng vì mục đích ấy, người Mỹ gốc Cocazo mang hoa đi tảo mộ vào ngày tưởng nhớ liệt sĩ quân đội (Decoration Day hay Memorial Day).
Tôi nhớ mãi khi xuống sân bay Hawaii được nhà báo Krauss đón bằng tiếng chào Aloha và choàng vào cổ một vòng hoa đại. Thổ ngữ Hawaii Aloha (Chào, có thiện cảm) để nói lên tình hữu nghị, chấp nhận mọi cách biệt. Những khi xe cộ ứ đọng tắc đường, giá cả đắt đỏ, thật khó giữ hòa hảo giữa những người nguồn gốc khác nhau. Tinh thần Aloha gìn giữ được do thể nghiệm lâu dài. Đó có lẽ là cống hiến quan trọng nhất của Hawaii đối với mọi người trên thế giới!
Hữu Ngọc
