ASEAN duy trì thế cân bằng giữa các nước lớn

Thủ tướng Lê Minh Hưng cùng Trưởng đoàn các nước ASEAN tham dự phiên khai mạc Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu, Philippines, tháng 5/2026. (Nguồn: TTXVN)

Cách tiếp cận này giúp ASEAN vừa tận dụng được nguồn lực phục vụ phát triển, vừa hạn chế nguy cơ trở thành “đấu trường” của cạnh tranh giữa các nước lớn.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục gia tăng, ASEAN vẫn kiên trì theo đuổi cách tiếp cận cân bằng nhằm bảo đảm môi trường hòa bình, ổn định và duy trì tính tự chủ chiến lược. Thay vì chọn bên, ASEAN chủ trương mở rộng hợp tác với tất cả các đối tác, đồng thời phát huy vai trò trung tâm thông qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt.

Có thể khái quát chiến lược cân bằng nước lớn của ASEAN dựa trên một số điểm sau. Thứ nhất, ASEAN duy trì thế cân bằng thông qua việc củng cố vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực. ASEAN thúc đẩy cấu trúc khu vực mở và bao trùm, tạo điều kiện để tất cả các nước lớn cùng tham gia đối thoại và hợp tác.

Các cơ chế như ASEAN+1, ASEAN+3, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) và Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS) tiếp tục là những diễn đàn quan trọng để các nước lớn trao đổi, xử lý khác biệt và thúc đẩy hợp tác.

Việc tất cả các cường quốc đều tham gia các cơ chế này giúp ASEAN giữ vai trò điều phối chương trình nghị sự khu vực, hạn chế nguy cơ một nước lớn chi phối toàn bộ cấu trúc hợp tác. Đây cũng là nền tảng để ASEAN duy trì vai trò trung tâm, dù không phải là một trung tâm quyền lực quân sự hay kinh tế.

Thứ hai, ASEAN tiếp tục đa dạng hóa quan hệ đối ngoại nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào bất kỳ đối tác nào. Trên lĩnh vực kinh tế, Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN. Theo Tổng cục Hải quan Trung Quốc, trong hai tháng đầu năm 2026, kim ngạch thương mại giữa hai bên đạt khoảng 176,6 tỷ USD, tăng 20,3% so với cùng kỳ năm trước; trong đó, xuất khẩu của Trung Quốc sang ASEAN tăng 29,4%, còn nhập khẩu từ ASEAN tăng 12,9%.

Đây cũng là năm thứ 17 liên tiếp ASEAN giữ vị trí đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc. Tuy nhiên, cùng với việc duy trì quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc, ASEAN cũng không ngừng mở rộng hợp tác với Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia và Liên minh châu Âu trong các lĩnh vực như chuyển đổi số, bán dẫn, chuỗi cung ứng, năng lượng sạch và cơ sở hạ tầng chất lượng cao.

Việc mở rộng mạng lưới hợp tác với nhiều đối tác giúp ASEAN tránh phụ thuộc quá mức vào một thị trường hoặc một nguồn cung duy nhất, qua đó nâng cao khả năng chống chịu trước những biến động của kinh tế và địa chính trị toàn cầu. Đây cũng là biểu hiện rõ nét của chiến lược “đa dạng hóa để cân bằng” mà ASEAN kiên trì theo đuổi trong nhiều năm qua.

Thứ ba, ASEAN kết hợp giữa hợp tác và phòng ngừa rủi ro trong lĩnh vực quốc phòng - an ninh nhằm duy trì sự ổn định của khu vực. Trước những diễn biến ngày càng phức tạp của cạnh tranh chiến lược, ASEAN không lựa chọn tham gia các liên minh quân sự mang tính đối đầu mà tiếp tục duy trì quan hệ hợp tác với nhiều đối tác khác nhau.

Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng “vừa hợp tác, vừa phòng ngừa rủi ro”, cho phép ASEAN tiếp nhận nguồn lực từ các đối tác trong khi vẫn giữ được dư địa chiến lược và quyền tự chủ trong việc hoạch định chính sách an ninh.

ASEAN tăng cường hợp tác với các đối tác nhằm nâng cao năng lực bảo đảm an ninh hàng hải, ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống; xây dựng lòng tin, kiểm soát bất đồng và hạn chế nguy cơ xung đột. Hiện nay, ASEAN tiếp tục mở rộng hợp tác với đối tác trên các lĩnh vực an ninh biển, an ninh mạng, cứu trợ thảm họa và gìn giữ hòa bình, qua đó nâng cao khả năng tự chủ, tăng cường sức chống chịu của khu vực trước những biến động bên ngoài.

Tuy nhiên, việc duy trì sự cân bằng của ASEAN cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng quyết liệt, làm gia tăng sức ép đối với các nước Đông Nam Á trong việc lựa chọn đối tác chiến lược. Bên cạnh đó, sự khác biệt về ưu tiên của các quốc gia thành viên trong một số vấn đề cũng ảnh hưởng nhất định đến khả năng duy trì sự đồng thuận của ASEAN.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục củng cố đoàn kết nội khối, phát huy vai trò trung tâm và mở rộng quan hệ với các đối tác trên cơ sở cân bằng lợi ích sẽ tiếp tục là hướng đi quan trọng nhằm bảo đảm tự chủ chiến lược, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển bền vững của khu vực.