Có một nghịch lý lớn của thời đại chúng ta. Chưa bao giờ con người có nhiều thông tin như hôm nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người có thể tiếp cận lượng thông tin nhiều hơn những gì một thế hệ trước đây có thể tiếp cận trong cả cuộc đời. Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh và video chỉ trong vài giây. Mạng xã hội kết nối hàng tỷ người trên toàn cầu.
Nhưng cũng chưa bao giờ niềm tin trở nên mong manh như hiện nay. Tin giả, thông tin sai lệch, deepfake và những “buồng vọng âm” trên không gian mạng đang làm cho ranh giới giữa đúng và sai, thật và giả trở nên khó phân biệt hơn bao giờ hết. Con người không chỉ thiếu thông tin. Họ thiếu sự bảo đảm rằng thông tin mình tiếp nhận là đáng tin cậy.
Trong bối cảnh ấy, vai trò của báo chí đang thay đổi. Nếu trong thế kỷ XX, sứ mệnh lớn nhất của báo chí là truyền tin, thì trong thế kỷ XXI, một sứ mệnh mới đang nổi lên: Kiến tạo niềm tin. Đó không chỉ là yêu cầu đối với báo chí Việt Nam mà còn là yêu cầu đối với mọi nền báo chí muốn tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong đời sống xã hội. Và đối với Việt Nam - một đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những khát vọng lớn lao - sứ mệnh ấy càng có ý nghĩa đặc biệt.
 |
| TS. Nguyễn Sĩ Dũng. (Ảnh NVCC) |
Nguồn vốn chiến lược của quốc gia
Khi nói đến các nguồn lực phát triển, chúng ta thường nghĩ đến vốn đầu tư, khoa học công nghệ, tài nguyên thiên nhiên hay nguồn nhân lực. Tất cả đều quan trọng. Nhưng lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy có một nguồn lực còn quan trọng hơn: Niềm tin.
Niềm tin là chất keo gắn kết xã hội, giúp giảm chi phí giao dịch, giảm chi phí kiểm soát và tăng khả năng hợp tác giữa các chủ thể trong nền kinh tế. Khi người dân tin vào thể chế, họ sẵn sàng đồng hành cùng các chính sách cải cách.
| More from WVR |
 Hơn một thế kỷ song hành cùng dân tộc |
Khi doanh nghiệp tin vào môi trường kinh doanh, họ mạnh dạn đầu tư dài hạn. Khi nhà đầu tư tin vào tương lai của nền kinh tế, dòng vốn sẽ tiếp tục chảy vào. Ngược lại, khi niềm tin suy giảm, mọi hoạt động đều trở nên tốn kém hơn. Người ta phải dùng nhiều hợp đồng hơn, nhiều thủ tục hơn, nhiều cơ chế kiểm tra hơn để thay thế cho điều mà lẽ ra niềm tin có thể giải quyết.
Vì vậy, niềm tin thực chất là một dạng vốn xã hội, thậm chí, đó là loại vốn quý giá nhất. Một quốc gia có thể thiếu tài nguyên nhưng vẫn phát triển nếu có niềm tin. Nhật Bản, Singapore hay Hàn Quốc là những ví dụ điển hình. Ngược lại, nhiều quốc gia giàu tài nguyên vẫn trì trệ vì thiếu niềm tin giữa người dân với nhau và giữa người dân với các thiết chế công quyền.
Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu ngày nay, lợi thế của các quốc gia không chỉ nằm ở vốn, công nghệ hay tài nguyên. Lợi thế còn nằm ở khả năng tạo dựng và duy trì niềm tin.
Thiết chế kiến tạo niềm tin
Nếu trường học tạo ra tri thức, doanh nghiệp tạo ra của cải vật chất, thì báo chí tạo ra một nguồn lực đặc biệt cho xã hội hiện đại: Sự tin cậy. Mỗi ngày, hàng triệu người tìm đến báo chí không chỉ để biết điều gì đã xảy ra. Họ tìm đến báo chí để trả lời những câu hỏi quan trọng hơn: Điều gì là sự thật? Điều gì đáng tin? Điều gì thực sự có ý nghĩa? Vì thế, vai trò cốt lõi của báo chí chưa bao giờ chỉ là chuyển tải thông tin; sâu xa hơn là giúp xã hội xác lập nhận thức chung về thực tại và củng cố niềm tin vào những giá trị nền tảng.
Nhìn lại lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, có thể thấy báo chí luôn thực hiện chức năng ấy. Từ những tờ báo đầu tiên do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập đến nền báo chí hiện đại ngày nay, báo chí không chỉ truyền bá tư tưởng hay phản ánh đời sống xã hội. Điều quan trọng hơn là báo chí đã góp phần xây dựng niềm tin.
Đó là niềm tin vào độc lập dân tộc trong những năm tháng đấu tranh giành chính quyền. Niềm tin vào thắng lợi trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc; vào công cuộc đổi mới khi đất nước đứng trước những thử thách to lớn; hôm nay là khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hùng cường. Có thể nói, lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam cũng là lịch sử đồng hành cùng dân tộc trong hành trình kiến tạo niềm tin.
 |
| Những người làm báo vẫn can trường dấn thân vào những điểm nóng, phản ánh những vấn đề gai góc trong xã hội. (Nguồn: TTXVN) |
Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi căn bản môi trường truyền thông. Thông tin không còn là thứ khan hiếm. Bất kỳ ai cũng có thể trở thành người phát tán thông tin. Một chiếc điện thoại thông minh có thể thực hiện nhiều chức năng mà trước đây chỉ một tòa soạn chuyên nghiệp mới làm được. Điều đó đặt ra một câu hỏi lớn: Nếu ai cũng có thể truyền tin, báo chí sẽ khác biệt ở đâu? Câu trả lời nằm ở khả năng kiến tạo niềm tin.
Trong thời đại số, báo chí không thể chỉ cạnh tranh bằng tốc độ, cũng không thể cạnh tranh bằng số lượng thông tin. Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra khối lượng nội dung lớn hơn con người rất nhiều. Lợi thế cạnh tranh bền vững nhất của báo chí nằm ở tính xác thực, tính chuyên nghiệp, trách nhiệm xã hội và khả năng tạo dựng niềm tin.
Điều đó đòi hỏi báo chí phải chuyển từ tư duy truyền tin sang tư duy kiến tạo. Không chỉ phản ánh sự kiện mà phải giải thích bản chất của sự kiện; không chỉ mô tả vấn đề mà phải góp phần tìm kiếm giải pháp; không chỉ phát hiện những tồn tại mà còn phải lan tỏa những giá trị tích cực; không chỉ giúp công chúng hiểu hiện tại mà còn góp phần hình dung tương lai.
Một nền báo chí mạnh phải giúp xã hội giữ được niềm tin trong khi vẫn nhìn thẳng vào sự thật. Bởi niềm tin chân chính không được xây dựng trên sự tô hồng thực tại mà được xây dựng trên sự thật - nhưng là sự thật được soi sáng bởi trách nhiệm và khát vọng phát triển.
Đồng hành cùng khát vọng vươn mình của dân tộc
Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển đặc biệt với những mục tiêu đầy khát vọng đến năm 2030 và 2045. Nhưng không một cuộc chuyển mình nào có thể thành công nếu thiếu niềm tin. Mọi cải cách đều cần sự đồng thuận xã hội; mọi chính sách đều cần sự ủng hộ của người dân; mọi chiến lược phát triển đều cần niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư; mọi nỗ lực hội nhập đều cần uy tín quốc gia trên trường quốc tế. Nói cách khác, muốn phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam phải trở thành một quốc gia có mức độ tin cậy cao.
Ở đây, báo chí có một vai trò đặc biệt. Báo chí là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân; là cầu nối giữa chính sách và cuộc sống; là cầu nối giữa Việt Nam và thế giới. Thông qua việc truyền tải trung thực các chủ trương phát triển, phản ánh tâm tư nguyện vọng của người dân, thúc đẩy đối thoại xã hội và lan tỏa những giá trị tích cực, báo chí góp phần tạo dựng nền tảng niềm tin cần thiết cho sự phát triển.
| More from WVR |
 Kỷ nguyên vươn mình, báo chí phải đổi mới! |
Trong lĩnh vực đối ngoại, vai trò ấy càng trở nên rõ nét. Một quốc gia muốn được tôn trọng trước hết phải được hiểu đúng. Một quốc gia muốn được tin cậy phải có khả năng kể câu chuyện của chính mình một cách trung thực và thuyết phục. Trong thế giới ngày nay, hình ảnh quốc gia không chỉ được xây dựng bằng sức mạnh kinh tế hay ngoại giao mà còn bằng năng lực truyền thông.
Báo chí vì thế trở thành một phần quan trọng của sức mạnh mềm quốc gia. Mỗi tác phẩm báo chí có trách nhiệm, mỗi câu chuyện chân thực về đất nước và con người Việt Nam, mỗi nỗ lực giải thích đúng đắn về các chủ trương phát triển đều góp phần nâng cao uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.
Công nghệ có thể tạo ra thông tin. Thuật toán có thể phân phối thông tin. Trí tuệ nhân tạo có thể xử lý thông tin. Nhưng không có công nghệ nào có thể thay thế vai trò kiến tạo niềm tin. Niềm tin không được tạo ra bằng dữ liệu đơn thuần mà được tạo ra bằng sự thật, trách nhiệm, bản lĩnh nghề nghiệp và tinh thần phụng sự cộng đồng. Đó cũng chính là giá trị cốt lõi đã làm nên sức sống của báo chí cách mạng Việt Nam trong suốt một thế kỷ qua.
Hôm nay, khi đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình phát triển hùng cường và thịnh vượng, sứ mệnh ấy không hề thay đổi. Chỉ có điều, nó được đặt ở một tầm vóc mới. Không chỉ là người đưa tin. Không chỉ là người phản ánh hiện thực mà còn là người kiến tạo niềm tin - nguồn vốn quý giá nhất để Việt Nam tự tin bước vào tương lai.
| Bài 4 - Báo chí cần cởi mở, lắng nghe mạng xã hội và 'chạm' đúng thị hiếu của độc giả Để thu hút sự chú ý của công chúng trong kỷ nguyên số, báo chí đối ngoại cần chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy, ... |
| Bài cuối - Làm báo không chỉ bằng kỹ năng mà bằng lương tâm và lòng trắc ẩn Báo chí đang từng giờ, từng phút đối mặt với sự cạnh tranh thầm lặng mà khốc liệt của mạng xã hội và báo chí ... |
| Nghị quyết 18 - 'cú hích' để báo chí nâng cao chất lượng và làm mới mình Bài toán đặt ra là làm sao để tinh gọn nhưng vẫn mạnh, hiện đại hóa nhưng không đánh mất bản sắc báo chí cách ... |
| Báo chí cách mạng Việt Nam: Viết cho thế giới thấy... Thế giới có đổi thay, công nghệ có phát triển đến đâu thì những giá trị cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về ... |
| Làm báo theo tư duy số Xu hướng làm báo trên đa nền tảng (platformization), phân phối nội dung qua nhiều kênh, những mô hình kinh doanh báo chí mới đã ... |
