Cân bằng quyền lợi của các chủ thể trong nền kinh tế chia sẻ tại Việt Nam

Kinh tế chia sẻ mở rộng nhanh tại Việt Nam, kéo theo những tranh luận về trách nhiệm pháp lý của các nền tảng số đối với người dùng và đối tác cung cấp dịch vụ.

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số đã thúc đẩy mô hình kinh tế chia sẻ (sharing economy) mở rộng nhanh chóng tại Việt Nam, với sự xuất hiện của các nền tảng số như Grab, Be, Airbnb…

Trên các nền tảng này, hợp đồng dịch vụ được thiết lập chủ yếu thông qua phương thức điện tử, dựa trên điều khoản mẫu soạn sẵn bởi nhà vận hành nền tảng, tạo ra sự bất cân xứng về quyền lợi giữa các chủ thể tham gia.

Trong khi nhà vận hành nền tảng thu lợi đáng kể từ hệ sinh thái giao dịch, người dùng cung cấp dịch vụ và người tiêu dùng lại đối mặt với những rủi ro pháp lý khi chưa được bảo vệ đầy đủ.

Thực trạng mất cân bằng quyền lợi

Các nền tảng kinh tế chia sẻ như Grab đang làm thay đổi mô hình cung ứng dịch vụ tại Việt Nam, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề pháp lý về quyền lợi người dùng và trách nhiệm của nền tảng.

Kinh tế chia sẻ (KTCS) là mô hình trong đó các cá nhân, tổ chức chia sẻ nguồn lực chưa được sử dụng hết thông qua nền tảng số, được vận hành bởi một chủ thể độc lập, qua đó tạo ra giá trị kinh tế mới.

Tại Việt Nam, mô hình này đang phát triển mạnh mẽ, được Chính phủ chấp thuận tại Quyết định số 999/QĐ-TTg về phê duyệt Đề án thúc đẩy mô hình KTCS, với sự xuất hiện đa dạng từ dịch vụ vận chuyển (Grab, Be, Xanh SM) đến lưu trú (Airbnb) và các dịch vụ khác như gọi vốn (crowdfunding), chia sẻ không gian làm việc (coworking space).

Về bản chất, hợp đồng dịch vụ trên nền tảng KTCS phản ánh ba chủ thể cơ bản: nhà vận hành nền tảng, người dùng cung cấp dịch vụ và người dùng sử dụng dịch vụ (người tiêu dùng), với hai loại quan hệ hợp đồng song hành: (i) hợp đồng dịch vụ nền tảng giữa từng người dùng và nhà vận hành; (ii) hợp đồng dịch vụ trực tiếp giữa những người dùng với nhau.

Tuy nhiên, cơ chế vận hành thực tế đã tạo ra sự mất cân bằng quyền lợi sâu sắc, biểu hiện qua ba chiều cạnh cốt lõi sau:

Thứ nhất, quyền áp đặt của nhà vận hành nền tảng thông qua hợp đồng mẫu và các điều khoản về quyền, nghĩa vụ của người dùng có sẵn.

Các hợp đồng dịch vụ trên nền tảng KTCS được xây dựng hoàn toàn bởi nhà vận hành nền tảng dưới dạng hợp đồng mẫu với các điều khoản, quyền và nghĩa vụ được soạn sẵn. Người dùng, dù là người cung cấp dịch vụ hay người tiêu dùng, đều không có quyền đàm phán về nội dung của các điều khoản này.

Về bản chất, đây chính là các hợp đồng gia nhập (contracts of adhesion), trong đó bên có vị thế đàm phán yếu hơn buộc phải chấp nhận toàn bộ nội dung do bên mạnh hơn soạn thảo hoặc từ bỏ quyền sử dụng dịch vụ. Trong quan hệ hợp đồng thông thường, quyền áp đặt điều khoản xuất phát từ chính một bên trong giao dịch, bên có vị thế mạnh hơn trực tiếp soạn thảo nội dung ràng buộc bên còn lại, trong mô hình KTCS, quyền áp đặt đó lại đến từ một bên thứ ba là nhà vận hành nền tảng.

More from WVR
Công bố Chỉ số niềm tin đổi mới sáng tạo quý I/2026: ‘Phong vũ biểu’ mới cho nền kinh tế Việt Nam

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhằm kiểm soát loại hợp đồng này. Điển hình, Điều 405 và Điều 406 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung, theo đó, bên đưa ra hợp đồng theo mẫu phải công khai để bên kia tiếp cận trước khi giao kết và các điều khoản không rõ ràng được giải thích theo hướng có lợi cho bên không soạn thảo. Điều 23 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cũng liệt kê các điều khoản hợp đồng bị coi là vô hiệu trong quan hệ với người tiêu dùng. Điều 9 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đặt ra yêu cầu về tính hợp lệ của sự đồng ý, qua đó gián tiếp kiểm soát tính pháp lý của các cơ chế chấp thuận phổ biến trên nền tảng.

Tuy nhiên, các quy định trên thiếu khả thi do không có cơ chế kiểm soát trước nội dung điều khoản của các nền tảng, trong khi cơ chế kiểm soát sau thông qua khởi kiện dân sự cũng gặp nhiều khó khăn, bởi người dùng thường không đủ nguồn lực để theo đuổi từng vụ kiện liên quan đến điều khoản bất lợi. Nghiêm trọng hơn, các quy định kiểm soát vừa nêu, vốn được thiết kế cho hợp đồng hai bên, về mặt kỹ thuật pháp lý không trực tiếp áp dụng đối với các nội dung mà nhà vận hành nền tảng áp đặt vào quan hệ hợp đồng giữa người dùng với nhau. Đây chính là khoảng trống pháp lý đặc thù của mô hình ba tầng chủ thể trong KTCS. Bên cạnh đó, không giống như quan hệ lao động, người dùng cung cấp dịch vụ trên nền tảng KTCS hiện không có bất kỳ cơ chế đàm phán tập thể nào được pháp luật thừa nhận. Hệ quả là nhà vận hành nền tảng được tự do đơn phương quyết định các điều kiện kinh tế quan trọng nhất của quan hệ cung ứng, điển hình như mức chiết khấu hoa hồng, mà không cần bất kỳ sự tham vấn hay đồng thuận nào từ phía người dùng cung cấp dịch vụ.

Thứ hai, sự mất cân bằng trong phân bổ rủi ro và trách nhiệm pháp lý.

Một nghịch lý nổi lên trong mô hình KTCS là nhà vận hành nền tảng thu lợi nhuận đáng kể từ hoa hồng và phí dịch vụ, nhưng lại gần như miễn trách nhiệm pháp lý khi xảy ra thiệt hại. Điều này được thực hiện thông qua chuỗi các điều khoản miễn trừ trách nhiệm được lồng ghép trong điều khoản sử dụng.Nhiều nền tảng tuyên bố chỉ đóng vai trò “trung gian kỹ thuật”, không phải bên cung cấp dịch vụ thực sự, để từ đó né tránh trách nhiệm đối với chất lượng dịch vụ hay thiệt hại phát sinh.

Pháp luật Việt Nam xác định nhà vận hành nền tảng KTCS chủ yếu là bên thực hiện hợp đồng môi giới theo Điều 150 Luật Thương mại 2005. Theo đó, nhà vận hành nền tảng không chịu trách nhiệm thay thế cho hành vi vi phạm của người dùng cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, quy định hiện hành chưa thiết lập ngưỡng kiểm soát để xác định khi nào mức độ can thiệp của nhà vận hành nền tảng đủ để làm phát sinh trách nhiệm liên đới. Điều này dẫn đến tình trạng nhà vận hành nền tảng có thể kiểm soát toàn diện hoạt động cung ứng từ định giá, xếp hạng, phân công đến đánh giá, nhưng vẫn tuyên bố mình chỉ là trung gian kỹ thuật thuần túy để loại trừ trách nhiệm.

More from WVR
Tiếp lửa cho hàng trăm nghìn hộ dân nông thôn gia nhập nền kinh tế số

Thứ ba, sự bất cân xứng thông tin và thiếu minh bạch thuật toán.

Các nền tảng KTCS vận hành dựa trên các thuật toán phức tạp và mang tính độc quyền, chi phối hầu hết các khía cạnh kinh tế quan trọng: định giá dịch vụ, phân công công việc, xếp hạng người dùng và hiển thị nội dung. Thực chất, thuật toán quyết định ai được tiếp cận cơ hội kinh tế, ai bị loại khỏi hệ sinh thái và mức thu nhập của người cung cấp dịch vụ được xác định như thế nào.

Sự bất minh bạch của thuật toán đặt người dùng vào vị thế hoàn toàn bị động. Người cung cấp dịch vụ không biết vì sao thu nhập của mình biến động, vì sao bị hạ bậc xếp hạng hay bị đình chỉ tài khoản. Người tiêu dùng không biết căn cứ định giá để xác định liệu mức giá họ trả có công bằng hay không. Điểm b, khoản 3, Điều 47 Luật Giao dịch điện tử 2023 chỉ yêu cầu các nền tảng trực tuyến lớn công khai “nguyên tắc chung” về thuật toán là một quy định còn mơ hồ, thiếu cụ thể và chưa đủ sức bảo vệ quyền lợi người dùng.

Hệ quả tích hợp của ba nhóm bất cập nêu trên là một mô hình phân phối quyền lợi lệch lạc: nhà vận hành nền tảng nắm giữ quyền lực gần như tuyệt đối trong việc thiết kế khung tuân thủ và chi phối toàn bộ hoạt động thực tiễn, thu lợi nhuận lớn, nhưng chỉ phải chịu rủi ro pháp lý tối thiểu; trong khi người cung cấp dịch vụ và người tiêu dùng phải gánh chịu phần lớn rủi ro mà lại thiếu phương tiện pháp lý hiệu quả để tự bảo vệ và mở rộng quyền lợi của mình. Đây là bài toán cốt lõi mà pháp luật cần giải quyết.

Một số giải pháp hướng tới cân bằng quyền lợi

Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và giao hàng nền tảng đặt ra yêu cầu minh bạch thuật toán, kiểm soát điều khoản hợp đồng mẫu và phân định rõ trách nhiệm pháp lý.

Xây dựng cơ chế kiểm soát nội dung điều khoản hợp đồng theo mẫu trên nền tảng số.

Pháp luật cần thiết lập cơ chế kiểm soát trước đối với nội dung điều khoản hợp đồng mẫu của các nền tảng KTCS. Cụ thể, cần quy định bắt buộc các nền tảng có quy mô nhất định phải đăng ký toàn bộ điều khoản sử dụng với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền trước khi đưa vào áp dụng.

Đồng thời, cần bổ sung vào Điều 23 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 các điều khoản đặc thù vô hiệu trong môi trường nền tảng số, bao gồm: (i) cho phép nền tảng đơn phương sửa đổi hợp đồng mà không cần thông báo hợp lý; (ii) loại trừ hoàn toàn trách nhiệm của nền tảng đối với thiệt hại phát sinh từ hoạt động cung ứng dịch vụ; (iii) tước bỏ quyền khiếu nại hoặc yêu cầu xét lại quyết định xử lý tài khoản của người dùng.

Thiết lập trách nhiệm pháp lý có điều kiện của nhà vận hành nền tảng dựa trên mức độ kiểm soát.

More from WVR
Thí điểm mô hình ‘doanh nghiệp một người’, thúc đẩy kinh tế số

Trong đó, cần sửa đổi, bổ sung các quy định về thương mại điện tử để xác định rõ: nhà vận hành nền tảng không được tuyên bố miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm trong ít nhất ba trường hợp: (i) khi nền tảng cung cấp thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn về dịch vụ; (ii) khi nền tảng biết hoặc phải biết về hành vi vi phạm của người dùng cung cấp dịch vụ nhưng không có biện pháp xử lý kịp thời; (iii) khi nền tảng tạo ra ấn tượng hợp lý rằng chính nền tảng là bên cung cấp dịch vụ đối với người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, nhằm bảo vệ người dùng cung cấp dịch vụ, pháp luật cần bổ sung quy định về tiêu chí xác định mức độ kiểm soát đáng kể của nền tảng, bao gồm: việc nền tảng đơn phương ấn định giá dịch vụ, áp đặt điều kiện thực hiện công việc, kiểm soát cách thức giao tiếp với khách hàng, hay có quyền chấm dứt quan hệ hợp tác đơn phương. Khi các tiêu chí này được thỏa mãn, người dùng cung cấp dịch vụ cần được phân loại là “người lao động không có quan hệ lao động” theo khoản 6 Điều 3 Bộ luật Lao động 2019 được hưởng các quyền lợi cơ bản như bảo hiểm xã hội tự nguyện, quyền được thông báo trước khi chấm dứt hợp tác và quyền được biết lý do bị xử lý kỷ luật nền tảng.

Cùng với bảo đảm quyền lợi cá nhân, cần xây dựng cơ chế thương lượng tập thể cho người dùng cung cấp dịch vụ trên các nền tảng KTCS. Pháp luật cần thừa nhận quyền thành lập tổ chức đại diện và thương lượng tập thể của người dùng cung cấp dịch vụ trên nền tảng KTCS, đặc biệt đối với các vấn đề kinh tế cốt lõi như mức chiết khấu hoa hồng, điều kiện chấm dứt hợp tác và cơ chế xử lý khiếu nại.

More from WVR
Hà Nội triển khai chương trình thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số

Bổ sung nghĩa vụ minh bạch thuật toán có thực chất.

Thay vì chỉ yêu cầu công khai “nguyên tắc chung” như hiện nay, pháp luật cần quy định cụ thể về nội dung thông tin bắt buộc phải công khai, bao gồm: (i) các yếu tố chính được sử dụng để tính giá dịch vụ và lý do biến động giá; (ii) các tiêu chí được sử dụng để xây dựng và điều chỉnh điểm xếp hạng của người dùng; (iii) các điều kiện và quy trình dẫn đến việc đình chỉ hoặc chấm dứt tài khoản; (iv) cơ chế kháng nghị khi người dùng không đồng ý với quyết định do thuật toán tạo ra.

Pháp luật Việt Nam dù đã có những bước tiến nhất định với Luật Giao dịch điện tử 2023, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, vẫn còn những khoảng trống đáng kể trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể yếu thế. Để xây dựng một hệ sinh thái số công bằng và bền vững, cần có những cải cách pháp lý thực chất theo ba hướng: kiểm soát chặt chẽ hơn điều khoản hợp đồng mẫu; phân bổ trách nhiệm pháp lý tương xứng với mức độ kiểm soát của nền tảng - kết hợp với cơ chế thương lượng tập thể cho người cung cấp dịch vụ; và bảo đảm minh bạch thuật toán có ý nghĩa thực chất.

Việc hoàn thiện khung pháp lý cho hợp đồng dịch vụ trên nền tảng KTCS không chỉ là yêu cầu kỹ thuật pháp lý đơn thuần, mà còn là bảo đảm để mọi chủ thể tham gia vào nền kinh tế số đều được đối xử công bằng, được thông tin đầy đủ và được bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm. Đó chính là nền tảng của nhà nước pháp quyền trong kỷ nguyên số.