Chuyển đổi số và những mặt trận an ninh mới

Công nghệ số đang thay đổi sâu sắc cách thế giới vận hành, tạo ra những nguy cơ mới về an ninh phi truyền thống. (Nguồn: Internet)

Chỉ trong vài thập kỷ, công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc cách thế giới vận hành. Khi kinh tế và đời sống xã hội ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, các rủi ro an ninh cũng xuất hiện ngay trong những nền tảng của hệ sinh thái số. Hạ tầng số, dữ liệu, không gian thông tin và công nghệ trở thành những trụ cột của chuyển đổi số, đồng thời là nơi nảy sinh các thách thức an ninh mới.

Theo báo cáo của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), không gian mạng ngày nay đã gắn chặt với nền kinh tế toàn cầu và đời sống xã hội. Một sự cố kỹ thuật hoặc một cuộc tấn công mạng tại một điểm có thể nhanh chóng lan rộng, gây tác động dây chuyền tới nhiều hệ thống và quốc gia. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ hay kinh tế mà đang mở ra những “mặt trận an ninh mới”, buộc các quốc gia phải quan tâm.

An ninh hạ tầng số

Nếu nền kinh tế công nghiệp trước đây dựa vào đường sắt, cảng biển hay hệ thống điện, thì nền kinh tế số ngày nay lại dựa vào các hạ tầng kỹ thuật số. Các trung tâm dữ liệu, hệ thống điện toán đám mây, mạng viễn thông thế hệ mới hay các tuyến cáp quang biển đang trở thành “mạch máu” của nền kinh tế hiện đại. Hàng triệu giao dịch tài chính, hoạt động chuỗi cung ứng, sản xuất và dịch vụ công đều phụ thuộc vào các hệ thống này. Chính vì vậy, khi hạ tầng số gặp sự cố, tác động có thể lan rộng rất nhanh, quy mô lớn và để lại hậu quả nặng nề.

Trong những năm gần đây, nhiều sự cố mạng đã khiến hoạt động của sân bay, chuỗi bán lẻ hoặc các doanh nghiệp lớn bị gián đoạn trong nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày. Điển hình là sự cố CrowdStrike vào tháng 7/2024: Một lỗi cập nhật phần mềm duy nhất (diễn ra trong vài giờ) đã khiến khoảng 8,5 triệu thiết bị chạy Windows trên toàn cầu ngừng hoạt động, làm tê liệt hàng nghìn chuyến bay, hệ thống bệnh viện và dịch vụ khẩn cấp tại nhiều quốc gia. Những sự kiện như vậy cho thấy mức độ phụ thuộc ngày càng lớn của xã hội vào các hệ thống kỹ thuật số. Sự kết nối chặt chẽ của các hệ thống số khiến một sự cố cục bộ cũng có thể nhanh chóng tạo ra tác động trên quy mô lớn. Vì vậy, công tác bảo vệ hạ tầng số ngày càng được nhiều chính phủ coi là một phần quan trọng thiết yếu của an ninh quốc gia.

An ninh dữ liệu

Nếu hạ tầng số là nền móng của nền kinh tế số, thì dữ liệu chính là “nguyên liệu” của hệ sinh thái này. Mỗi ngày, hàng tỷ dữ liệu được tạo ra từ các giao dịch trực tuyến, hoạt động sản xuất, hệ thống tài chính hay các nền tảng mạng xã hội. Những dòng dữ liệu đó giúp doanh nghiệp hiểu rõ thị trường, giúp chính phủ điều hành chính sách và giúp các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo phát triển.

Không ít chuyên gia đã ví dữ liệu như “dầu mỏ của thời đại số”. Nhưng có lẽ phép ẩn dụ đó vẫn chưa đủ để diễn tả hết giá trị của dữ liệu: Không như dầu mỏ, dữ liệu có thể được sao chép, chia sẻ và tái sử dụng vô hạn mà không mất đi. Điều đó khiến dữ liệu vừa có giá trị phi thường, vừa tiềm ẩn rủi ro đặc biệt khó kiểm soát; bởi một khi dữ liệu nhạy cảm bị thu thập, tác động có thể kéo dài và khó đảo ngược.

Khi dữ liệu ngày càng có giá trị, câu hỏi về việc ai kiểm soát dữ liệu và dữ liệu được sử dụng ra sao cũng trở nên quan trọng hơn. Trong những năm gần đây, khái niệm “chủ quyền số” ngày càng được nhắc tới nhiều trong các cuộc thảo luận chính sách. Các quốc gia đang ngày càng quan tâm tới khả năng kiểm soát dữ liệu và các nền tảng công nghệ quan trọng của mình. Nhiều nước bắt đầu xây dựng các quy định mới về quản trị dữ liệu, kiểm soát luồng dữ liệu xuyên biên giới và phát triển các hệ thống công nghệ có tính tự chủ cao hơn.

An ninh nhận thức

Internet và mạng xã hội đã tạo ra một môi trường thông tin hoàn toàn mới. Chỉ trong tích tắc, một thông tin có thể lan truyền tới hàng triệu người ở nhiều quốc gia khác nhau. Điều đó giúp việc chia sẻ tri thức và kết nối xã hội trở nên dễ dàng hơn. Nhưng mặt khác cũng khiến môi trường thông tin trở nên phức tạp hơn. Tin giả, các chiến dịch thao túng dư luận hay những nội dung giả mạo ngày càng xuất hiện nhiều trên không gian mạng. Trong một số trường hợp, những nguồn phi tin tức này có thể gây ra tác động đáng kể tới nhận thức của công chúng.

An ninh nhận thức không còn chỉ là vấn đề truyền thông mà đã trở thành vấn đề quản trị an ninh quốc gia. Đại dịch Covid-19 là ví dụ điển hình cho thấy khả năng bùng nổ thông tin sai lệch tràn ngập không gian mạng càng làm trầm trọng hơn các thách thức xã hội trong thời điểm khủng hoảng. Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ tạo sinh tạo ra điều kiện nhanh chóng, ít chi phí để tạo ra nội dung giả mạo có tính thuyết phục cao, khiến cho khoảng cách giữa thông tin thật và thông tin giả sẽ ngày càng thu hẹp.

Những công nghệ này có thể bị lợi dụng để thực hiện các vụ lừa đảo hoặc lan truyền thông tin sai lệch. Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường thông tin và khả năng tiếp cận thông tin đáng tin cậy trong xã hội đang ngày càng kết nối.

An ninh công nghệ

Trong số các công nghệ mới nổi, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được xem là yếu tố có thể làm thay đổi sâu sắc lĩnh vực an ninh mạng nói riêng và an ninh nói chung. Theo khảo sát của báo cáo Global Cybersecurity Outlook 2026, có tới 94% chuyên gia cho rằng AI sẽ là yếu tố thay đổi lớn nhất của lĩnh vực an ninh mạng trong thời gian tới. Đồng thời, 87% nhận định các lỗ hổng liên quan tới AI là loại rủi ro mạng gia tăng nhanh nhất hiện nay.

Một mặt, AI có thể giúp các tổ chức phát hiện sớm các dấu hiệu tấn công mạng, phân tích dữ liệu an ninh với tốc độ vượt xa khả năng của con người và tự động hóa nhiều quy trình bảo vệ hệ thống. Tuy nhiên, công nghệ này cũng có thể bị các nhóm tấn công lợi dụng để tạo ra các phương thức tấn công tinh vi hơn. Khi AI trở thành "vũ khí" có thể triển khai bởi cả các tác nhân nhà nước lẫn các nhóm tội phạm mạng phi nhà nước, ranh giới giữa tấn công mạng thông thường và chiến tranh mạng ngày càng mờ nhạt.

Vì vậy, sự phát triển của AI đang tạo ra một cuộc chạy đua an ninh mạng mới, trong đó cả các công cụ phòng thủ và phương thức tấn công đều liên tục được nâng cấp nhờ công nghệ. Bên cạnh AI, điện toán lượng tử đang nổi lên như một thách thức an ninh tiềm tàng của thập kỷ tới. Các chuyên gia cảnh báo rằng khi máy tính lượng tử đủ mạnh sẽ có thể phá vỡ nhiều hệ thống mã hóa hiện tại, vốn là nền tảng bảo mật của giao tiếp chính phủ, giao dịch tài chính và dữ liệu quốc phòng. Đây là lý do vì sao nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã bắt đầu đầu tư vào các tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử, nhằm chuẩn bị cho một môi trường an ninh sẽ thay đổi căn bản trong tương lai không xa.

Trong kỷ nguyên số, phát triển và an ninh ngày càng gắn bó chặt chẽ với nhau. Khi các quốc gia thúc đẩy chuyển đổi số để tạo ra động lực tăng trưởng mới, song song với đó, cũng phải đồng thời xây dựng năng lực tự bảo vệ cho các nền tảng số của mình. Điều đó đòi hỏi không chỉ đầu tư vào công nghệ và thể chế, mà còn cần xây dựng một "văn hóa an ninh số" từ cấp độ chính phủ, doanh nghiệp cho tới từng người dùng cá nhân.

An ninh số, xét đến cùng, không thể chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chuyên trách, mà phải là ý thức chung của toàn xã hội. Bởi lẽ, trong một thế giới ngày càng kết nối, bảo đảm an ninh quốc gia không chỉ là bảo vệ lãnh thổ hay biên giới, mà còn là bảo vệ hạ tầng số, dữ liệu, môi trường thông tin và hệ sinh thái công nghệ - những nền tảng ngày càng quan trọng của sự phát triển bền vững.