Đại hội Đảng lần thứ XIV: Bảo đảm an sinh xã hội dưới góc độ quyền con người

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào kỉ nguyên mới, với những chuyển dịch thần tốc, bứt phá trên mọi lĩnh vực. Một trong những nhiệm vụ quan trọng được nhấn mạnh trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV (Dự thảo) của Đảng đó là xây dựng và phát triển hệ thống ASXH, thể hiện rõ nét cách tiếp cận ASXH dưới góc độ quyền con người, quyền công dân; khẳng định việc chuyển ASXH theo hướng chủ động, toàn diện, bao phủ toàn dân là yêu cầu tất yếu để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

An sinh xã hội dưới góc độ quyền con người, quyền công dân

ASXH ra đời xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, giúp con người phòng ngừa, giảm thiểu và khắc phục rủi ro, biến cố của cuộc sống. ASXH là một quyền con người cơ bản đã được khẳng định trong Tuyên ngôn phổ quát về quyền con người năm 1948: “Với tư cách là một thành viên của xã hội, ai cũng có quyền được hưởng ASXH, cũng như có quyền đòi được hưởng những quyền kinh tế, xã hội và văn hoá cần thiết cho nhân phẩm và sự tự do phát huy cá tính của mình, nhờ những nỗ lực quốc gia, sự hợp tác quốc tế và theo cách tổ chức cùng tài nguyên của quốc gia” (Điều 22); “Ai cũng có quyền được hưởng một mức sống khả quan về phương diện sức khỏe và an lạc cho bản thân và gia đình kể cả thức ăn, quần áo, nhà ở, y tế và những dịch vụ cần thiết; ai cũng có quyền được hưởng ASXH trong trường hợp thất nghiệp, đau ốm, tật nguyền, góa bụa, già yếu, hay thiếu phương kế sinh nhai do những hoàn cảnh ngoài ý muốn” (Điều 25).

Quyền ASXH còn được ghi nhận trong Công ước quốc tế về kinh tế, xã hội và văn hóa: “Các quốc gia thành viên Công ước này thừa nhận quyền của mọi người được hưởng ASXH, kể cả bảo hiểm xã hội” (Điều 9).

ASXH là một trong những thước đo trình độ phát triển và tính ưu việt của một chế độ xã hội. Qua gần 40 năm đổi mới, quan điểm của về ASXH đã có những bước phát triển vượt bậc, xác định ASXH là một quyền hiến định, là quyền con người cơ bản cần được Nhà nước bảo đảm và bảo vệ.

Việc phân tích sâu sắc và có những đóng góp cho quan điểm này không chỉ có ý nghĩa lí luận mà còn có giá trị thực tiễn trong việc định hình các chính sách xã hội giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2045; đặc biệt là trong bối cảnh trong nước và quốc tế đang đặt ra những thách thức phi truyền thống chưa từng có: già hóa dân số tốc độ nhanh, tác động khốc liệt của biến đổi khí hậu, sự thay đổi cấu trúc lao động do Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những hậu quả rủi ro từ đại dịch Covid-19.

Những điểm nổi bật về bảo đảm ASXH trong Dự thảo

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện tư duy đột phá về bảo đảm ASXH với những nội dung cơ bản sau đây:

Thứ nhất, Dự thảo khẳng định tính “toàn dân”, “toàn diện”, “bao trùm”, “đa tầng”; có khả năng phòng ngừa, hạn chế và khắc phục rủi ro cho mọi người dân, “không ai bị bỏ lại phía sau” trong xây dựng và phát triển hệ thống ASXH. Dự thảo đặc biệt quan tâm nhóm yếu thế, người lao động phi chính thức.

Hiện nay, với sự ra đời của nhiều việc làm mới - sản phẩm của công nghệ số, chuyển đổi số - đã làm gia tăng lực lượng lao động phi chính thức, đòi hỏi có chính sách ASXH phù hợp, bao trùm tất cả lực lượng lao động dù chính thức hay phi chính thức. Dưới góc độ quyền con người, quan điểm này của Đảng thể hiện tính phổ quát, nguyên tắc bình đẳng, công bằng của quyền, hướng tới “mọi công dân” trong suốt vòng đời (từ khi sinh ra đến khi mất đi).

Quyền ASXH không chỉ là quyền được cứu trợ khi gặp rủi ro, tai nạn mà còn được hiểu rộng hơn là quyền được bảo đảm an ninh thu nhập, an ninh sức khỏe, an ninh nhà ở và an ninh thông tin... Do đó, hệ thống chính sách ASXH không dừng lại ở các biện pháp tình thế, “giảm sốc” mà đòi hỏi tính bền vững.

Thứ hai, khác với cách tiếp cận dựa trên nhu cầu hay từ thiện, hỗ trợ, nhân đạo (người dân là đối tượng thụ hưởng thụ động), việc bảo đảm ASXH trong Dự thảo đã được xác định tiếp cận dựa trên quyền.

Theo đó, người dân là chủ thể của quyền, Nhà nước là chủ thể trách nhiệm, Nhà nước có nghĩa vụ công nhận, tôn trọng, bảo vệ và thực thi các quyền này thông qua cơ chế chính sách, pháp luật.

Bên cạnh vai trò chủ đạo của Nhà nước, với chủ trương “giải quyết các vấn đề xã hội theo tinh thần xã hội hóa, hợp tác công tư”, Đảng khẳng định việc bảo đảm ASXH dựa trên cơ sở chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, xã hội và người dân, giữa các nhóm dân cư trong một thế hệ và giữa các thế hệ. Điều này nhằm thu hút được nhiều nhất các nguồn lực, bảo đảm mọi người dân được tiếp cận, thụ hưởng các dịch vụ xã hội cơ bản, có chất lượng.

Đảng điều chỉnh cách tiếp cận về ASXH từ bảo đảm và ổn định sang ổn định và phát triển, gắn với quản lí phát triển xã hội bền vững, nâng cao phúc lợi xã hội toàn dân, bảo đảm ASXH, an ninh con người, an ninh xã hội.

Thứ ba, thực hiện chế độ ASXH “hiện đại, thích ứng, linh hoạt”. Hiện nay, với sự tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, công nghệ số đã lan tỏa trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ để minh bạch hóa thụ hưởng quyền là yêu cầu tất yếu.

Dưới góc độ quyền, việc số hóa giúp giảm bớt thủ tục hành chính phiền hà; người dân được thụ hưởng đúng, đủ, kịp thời mà không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của cán bộ thực thi. Đây là sự bảo đảm quyền tiếp cận công bằng, minh bạch. Bên cạnh đó, sự thay đổi tính chất việc làm từ truyền thống sang các nền tảng công nghệ cũng đòi hỏi các chế độ bảo hiểm xã hội đối với người lao động cũng cần có sự thích nghi, linh hoạt.

Một số góp ý về bảo đảm an sinh xã hội

Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn phát triển mới của đất nước, trên cơ sở cách tiếp cận dựa trên quyền, tác giả đề xuất một số nội dung sau đây:

Một là, cần nhấn mạnh tính “kịp thời” trong xây dựng và thực hiện các chính sách ASXH. Trong bối cảnh chuyển đổi số nhanh và những biến đổi, tác động bất thường của biến đổi khí hậu, đời sống con người đang có những thay đổi nhanh chóng, kèm theo đó là những rui ro, tai nạn bất ngờ đe dọa cuộc sống đòi hỏi sự nỗ lực khắc phục nhanh, trong thời gian ngắn nhất.

Trong thực tiễn thời gian vừa qua cũng cho thấy, những quyết sách về ASXH Đảng và Nhà nước ta được đề ra cũng rất nhanh chóng và kịp thời, điển hình như chế độ trợ cấp 500.000 đồng/tháng cho người từ đủ 75 tuổi trở lên, không có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng; xây dựng, sửa nhà và ổn định đời sống cho bà con bị thiệt hại do bão lũ… Đây là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng hệ thống ASXH đa tầng. Vì vậy, trong Dự thảo Văn kiện cần nhấn mạnh tính “kịp thời” trong xây dựng và thực hiện các chính sách ASXH.

Hai là, Việt Nam đang là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất châu Á, do đó đặt ra nhiều vấn đề ASXH đối với người cao tuổi. Vì vậy, bên cạnh những chính sách ASXH bao trùm nói chung, cần thiết tập trung vào chính sách bảo đảm ASXH đối với người cao tuổi cả về vật chất và tinh thần như: xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi về sức khỏe thể chất và tinh thần một cách chủ động, có tính dự báo cao.

Ba là, vấn đề ASXH trước những tác động của biến đổi khí hậu cần được lồng ghép với quản lí rủi ro thiên tai. Quyền an sinh bao gồm cả quyền được tái thiết cuộc sống sau thiên tai, bảo hiểm nông nghiệp cho nông dân trước tác động của biến đổi khí hậu.

Bốn là, hiện đại hóa quản trị trong các chính sách ASXH như chuyển đổi số trong dịch vụ ASXH, thiết lập các tài khoản số ASXH cho mỗi cá nhân công dân…

Năm là, cần khẳng định việc nâng cao năng lực, nhận thức của chủ thể quyền. Bởi lẽ, khi nhận thức thay đổi, người dân sẽ chủ động tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện tầm nhìn chiến lược và nhân văn sâu sắc khi tiếp cận vấn đề ASXH dưới góc độ quyền. Đây là bước tiến vượt bậc trong tư duy lý luận của Đảng, phù hợp với xu thế tiến bộ của nhân loại và thực tiễn phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Bảo đảm ASXH dựa trên quyền không chỉ là công cụ để quản trị rủi ro, mà còn là nền tảng để kiến tạo một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Khi mỗi người dân đều được bảo đảm các quyền cơ bản về thu nhập, sức khỏe và cơ hội, họ sẽ giải phóng được năng lực sáng tạo, đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Thực hiện thắng lợi các mục tiêu ASXH trong Văn kiện Đại hội XIV chính là hiện thực hóa khát vọng về một Việt Nam hùng cường, người dân hạnh phúc.