Để kiều bào không chỉ đơn thuần là 'người gửi kiều hối' mà phải trở thành những nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu

Ông Steve Bùi, Chủ tịch Tập đoàn Delta E&C, Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp Việt-Trung nhận thấy, Việt Nam đã có những bước đi đúng hướng trong việc hình thành các chiến lược để thu hút và phát triển ngoại giao nhân tài.

Trại Hè Việt Nam 2026 lan tỏa tình yêu tiếng Việt trong thế hệ kiều bào trẻ Cần lắm, dòng vốn đầu tư trực tiếp từ kiều bào! Mỗi kiều bào là đại diện cho hình ảnh đất nước, con người Việt Nam

Kiều bào không chỉ đơn thuần là người gửi kiều hối mà còn là những nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu

Ông Steve Bùi, Chủ tịch Tập đoàn Delta E&C, Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp Việt-Trung. (Ảnh: NVCC)

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, ngoại giao nhân tài đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Ông đánh giá thế nào về quan điểm này?

Tôi hoàn toàn đồng ý. Cạnh tranh toàn cầu hiện nay không còn chỉ là cạnh tranh về tài nguyên hay vốn, mà là cạnh tranh về trí tuệ và đổi mới sáng tạo.

Ngoại giao nhân tài chính là chiến lược để một quốc gia không chỉ thu hút "chất xám" mà còn kết nối và sử dụng hiệu quả nguồn lực trí tuệ toàn cầu phục vụ phát triển đất nước.

Tôi nhận thấy, Việt Nam đã có những bước đi đúng hướng trong việc hình thành các chiến lược để thu hút và phát triển ngoại giao nhân tài. Đơn cử như việc xây dựng Đề án Chiến lược quốc gia về thu hút và trọng dụng nhân tài hay tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã tạo ra một hành lang pháp lý và tư duy mới về vấn đề này.

Việt Nam đang có những lợi thế nào để thu hút và kết nối nguồn nhân lực chất lượng cao trong khu vực và trên thế giới, thưa ông?

Việt Nam có nhiều lợi thế để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao. Thứ nhất, dân số trẻ, ham học hỏi và khả năng thích ứng với công nghệ cao.

Thứ hai, cộng đồng hơn 6 triệu người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó có khoảng 400.000 người có trình độ đại học trở lên, là một "kho chất xám" khổng lồ.

Chúng ta cũng đang hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo ra nhiều cơ hội việc làm hấp dẫn. Đặc biệt, sự vào cuộc quyết liệt của Chính phủ với các cơ chế, chính sách như Nghị định 179 về học bổng cho sinh viên các ngành STEM (bốn lĩnh vực cốt lõi: Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học) và chiến lược phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược đang tạo ra sức hút rất lớn .

Nhiều quốc gia không chỉ cạnh tranh để thu hút mà còn phải giữ chân nhân tài. Vậy theo ông, Việt Nam cần làm gì để những người giỏi muốn ở lại và cống hiến lâu dài?

Giữ chân nhân tài không thể chỉ dựa vào lương thưởng. Câu chuyện cốt lõi là môi trường làm việc và cơ hội cống hiến. Chúng ta cần xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực thụ, nơi các nhà khoa học có quyền tự chủ, được trao quyền, được bảo vệ và có chế độ đãi ngộ xứng đáng.

Trên thực tế, các chuyên gia đánh giá cao môi trường học thuật minh bạch, cạnh tranh và cơ hội tiếp cận cơ sở vật chất, thiết bị hiện đại. Bên cạnh đó, Việt Nam cần có cơ chế linh hoạt để nhân tài có thể đóng góp, cống hiến và nhận thấy giá trị của mình được ghi nhận, từ đó họ sẽ tự nguyện gắn bó lâu dài .

Đâu là những rào cản lớn nhất hiện nay khiến Việt Nam chưa khai thác hết tiềm năng của nguồn nhân lực chất lượng cao trong và ngoài nước, thưa ông?

Rào cản lớn nhất tôi thấy là sự thiếu kết nối và đồng bộ trong các chính sách đặc biệt là thủ tục hành chính cho các nhà khoa học nước ngoài (như thị thực,cấp phép lao động). Chúng ta chưa có một cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân tài để dễ dàng nhận diện, kết nối và sử dụng đúng người đúng việc.

Bên cạnh đó, tư duy và cơ chế vẫn còn tình trạng phân tán, "cha chung không ai khóc".

Việc thu hút nhân tài còn phụ thuộc quá nhiều vào ngân sách nhà nước, trong khi chưa có cơ chế huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân một cách mạnh mẽ.

Ngoài ra, rào cản quan trọng khác là môi trường làm việc cho các nhà khoa học còn nhiều thủ tục hành chính, vướng mắc về cơ chế tài chính, thiếu môi trường nghiên cứu thực sự cởi mở.

Để kiều bào không chỉ đơn thuần là người gửi kiều hối mà phải trở thành những nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu

Tổng lãnh sự Việt Nam tại Nam Ninh Nguyễn Thị Hường và Chủ tịch VCBC Steve Bùi tại lễ khai trương khu trưng bày Việt Nam của VCBC tại Trung tâm CAMEX Nam Ninh, Trung Quốc. (Ảnh: NVCC)

Từ góc độ kiều bào, thưa ông, cộng đồng hơn 6 triệu người Việt Nam ở nước ngoài có thể đóng vai trò như thế nào trong chiến lược ngoại giao nhân tài của đất nước?

Cộng đồng kiều bào đóng vai trò cầu nối tri thức, mang về công nghệ, kinh nghiệm quản lý tiên tiến và mạng lưới hợp tác quốc tế. Nhiều quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc đã tận dụng rất thành công đội ngũ trí thức của mình ở nước ngoài để phát triển khoa học công nghệ trong nước.

Với Việt Nam, kiều bào không chỉ đơn thuần là "người gửi kiều hối" mà còn là những nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu tại các trung tâm công nghệ lớn trên thế giới.

Việt Nam cần chuyển từ khái niệm "chảy máu chất xám" sang "lưu thông chất xám", tạo điều kiện để kiều bào có thể đóng góp từ xa hoặc trở về nước tham gia các dự án trọng điểm.

Làm thế nào để chuyển từ việc "mời gọi chất xám" sang xây dựng một mạng lưới kết nối tri thức toàn cầu bền vững và hiệu quả?

Chúng ta cần xây dựng một mạng lưới tri thức toàn cầu bài bản, dựa trên nền tảng số như đề xuất xây dựng bản đồ tri thức toàn cầu (Vietnam Data Expert Network-VDEN).

Mạng lưới này cần kết nối khu vực công, tư, viện nghiên cứu, trường đại học và người Việt Nam ở nước ngoài, tạo thành một cộng đồng tri thức.

Điều quan trọng là chuyển từ cách tiếp cận "mời gọi" mang tính thời vụ sang hợp tác có chiều sâu, bền vững, dựa trên các dự án nghiên cứu chung, chia sẻ hạ tầng và phát triển công nghệ. Theo tôi, Việt Nam cần có cơ chế để các chuyên gia kiều bào tham gia tư vấn, phản biện và đồng hành cùng các chiến lược quốc gia .

Theo ông, Việt Nam cần xây dựng một chiến lược ngoại giao nhân tài quốc gia với những thành tố cốt lõi nào?

Một chiến lược ngoại giao nhân tài quốc gia cần tập trung vào các thành tố sau: Thứ nhất, xác định rõ các nhóm nhân tài trọng tâm, tập trung vào các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, dữ liệu lớn để tránh dàn trải.

Thứ hai, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mở, với cơ chế thông thoáng, trao quyền, bảo vệ và đãi ngộ nhân tài.

Thứ ba, xây dựng cơ chế liên thông nhân tài giữa khu vực công và tư.

Thứ tư, phát triển một hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân tài và mạng lưới kết nối toàn cầu.

Cuối cùng, cần có những chính sách đột phá trong đào tạo từ sớm, như các chính sách học bổng của Nghị định 179 về thu hút nhân tài, để tạo nguồn nhân tài từ trong nước.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông đánh giá vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và các tổ chức quốc tế nên được phân công ra sao để tạo thành một hệ sinh thái thu hút và phát triển nhân tài?

Đây là câu chuyện của một hệ sinh thái trụ cột "5 nhà": Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, tạo ra hành lang pháp lý, cơ chế và nguồn lực đầu tư công cho hạ tầng nghiên cứu.

Doanh nghiệp là "bãi thử" và là nơi ứng dụng, thương mại hóa các kết quả nghiên cứu, đồng thời là đối tác tài chính và đặt hàng các bài toán thực tiễn.

Trường đại học và viện nghiên cứu là nơi "ươm mầm" và phát triển nhân tài, kết nối đào tạo với nghiên cứu và thực tiễn.

Các tổ chức quốc tế là cầu nối tri thức và hợp tác song phương, đa phương, tạo điều kiện để chúng ta học hỏi kinh nghiệm và tiếp cận công nghệ tiên tiến.

Và cuối cùng các nhà khoa học, các chuyên gia với sự liên thông và hợp tác chặt chẽ giữa các bên sẽ tạo nên một hệ sinh thái nhân tài vững mạnh.

Xin cảm ơn ông!