Những vấn đề phức tạp của xung đột Trung Đông

Sau hơn hai tháng bom đạn bao phủ vùng Vịnh, cuộc xung đột ở Trung Đông vẫn mờ mịt, nhưng hậu họa thì đã rõ. Đối đầu giữa Mỹ, Israel với Iran và lực lượng ủy nhiệm lộ nhiều vấn đề phức tạp, vượt tầm khu vực, rung chuyển toàn cầu.

Iran khẳng định việc tấn công Vùng Vịnh là tự vệ, phủ nhận tiến hành cuộc tập kích UAE Tỷ giá ngoại tệ, tỷ giá USD/VND hôm nay 6/5: Đồng USD giảm giá so với các đồng tiền rủi ro hơn Ngoại trưởng Rubio: Mỹ ưu tiên con đường hòa bình với Iran

Những vấn đề phức tạp của xung đột Trung Đông

Sau hơn hai tháng bom đạn bao phủ vùng Vịnh, cuộc xung đột ở Trung Đông vẫn mờ mịt, nhưng hậu họa thì đã rõ. (Nguồn: Ảnh tạo bằng AI)

Kinh tế vừa là mục tiêu vừa là công cụ

More from WVR
UAE 'dứt tình' với OPEC: Rạn nứt vùng Vịnh và những hệ lụy địa chính trị

Khởi đầu cuộc xung đột, Nhà Trắng đặt mục tiêu xóa sổ chương trình hạt nhân, đánh sập kho tên lửa và thay đổi chế độ thần quyền ở Iran. Liên minh Mỹ, Israel coi đó là mối đe dọa cần loại bỏ. Sâu xa hơn là Tehran qua mặt Petrodollar, bán dầu bằng đồng tiền khác. Dầu mỏ bớt neo vào USD thì sức mạnh chi phối cũng bớt phần uy lực, lợi nhuận vơi bớt.

Mỹ tung cả 3 con bài chiến lược: trừng phạt kinh tế, phong tỏa đội tàu dầu, đẩy lạm phát của Iran chạm mốc 50%, đồng Rial rớt giá kỷ lục. Ba nhóm tàu sân bay, khoảng 50.000 binh sỹ trên tàu và tại 19 căn cứ ở vùng Vịnh, cùng hàng trăm máy bay hiện đại, hàng nghìn tên lửa, quyết hủy diệt sức mạnh quân sự, hạ tầng cơ sở, truy sát lãnh đạo cấp cao của Tehran. Các đòn tấn công từ trên biển, trên không, truyền thông và kinh tế tạo sức ép tối đa kích động tự biến bên trong, đẩy đối thủ rơi vào khủng hoảng toàn diện.

Tehran đối phó bằng chiến thuật phi đối xứng. “Bầy đàn” máy bay không người lái (UAV) và “hạm đội tàu muỗi” giá rẻ đánh đổi tên lửa hàng hiệu giá nhiều triệu USD. Iran phong tỏa eo biển Hormuz khiến thị trường năng lượng chao đảo. Khoảng 2.000 tàu, 20.000 thủy thủ mắc kẹt trên biển, nhất là quanh Hormuz.

Thế giới đứng ngồi không yên, gây sức ép thúc đẩy đàm phán. Hormuz trở thành con bài chiến lược, có sức mạnh như vũ khí hạt nhân, đủ nặng để mặc cả. Cả Mỹ và Iran đều tìm cách “nắm hầu” nhau bằng con bài kinh tế. Kinh tế vừa là mục tiêu hấp dẫn vừa là công cụ lợi hại.

Ai chớp mắt trước?

Hai tháng trôi qua mà kết cục chưa ngã ngũ, Mỹ không thắng và Iran cũng không thua. Mỹ tổn thất lớn, mất 25 tỷ USD mà không thực hiện được chiến lược đánh nhanh thắng nhanh. Sức ép bên trong ngày càng lớn cả từ Quốc hội và dân chúng. Cuộc “phán quyết chính trị” tháng 11 phả hơi nóng lên Nhà Trắng.

Dẫu chịu nhiều tổn hại, Iran vẫn tồn tại, đáp trả cứng rắn cả bằng hành động và tuyên bố. Chủ trương tiến hành cuộc chiến tiêu hao nhưng càng kéo dài thì Tehran càng chồng chất khó khăn. Tình thế lưỡng nan khiến Mỹ và Iran loay hoay giữa đánh và đàm.

Mỹ có ưu thế kinh tế, quân sự, chưa dùng hết các loại vũ khí chiến lược. Iran và lực lượng ủy nhiệm vẫn còn con bài. Eo biển Bab el-Mandeb, “nút thắt cổ chai” trên tuyến hàng hải Biển Đỏ thiết yếu với khoảng 12% lưu lượng thương mại toàn cầu và gần 30% lượng container từ Á sang Âu. Biển Đỏ có 16 - 17 tuyến cáp quang ngầm, “mạch máu internet” truyền tải 90% lưu lượng thông tin kết nối Á - Âu. Độ sâu chỉ 100 - 200m, không khó để ngắt kết nối. Mới chỉ là đe dọa, nhưng ở thế chân tường thì điều gì cũng có thể xảy ra. Nó có thể đẩy cuộc xung đột đến tận cùng nhưng cũng buộc các bên cân nhắc, tránh leo thang mất kiểm soát.

Mỹ không thể hồi quân mà không có một chiến thắng trong tay. Iran cũng không chấp nhận tất cả điều kiện của Mỹ. Phong tỏa vùng biển chưa đủ, Washington tuyên bố hàng chục tàu chiến, hàng trăm máy bay tháp tùng 2 tàu hàng thoát khỏi "cửa tử" Hormuz, mở đầu “dự án tự do” giải cứu khoảng 900 tàu hàng mắc kẹt ở vùng biển Ba Tư. Iran vạch đường ranh giới quyền kiểm soát trước Hormuz, đặt tay lên cò súng; bác bỏ chuyện có tàu đi qua.

Đây có thể là phép thử của Mỹ. Nếu trót lọt, có cái để tuyên bố chiến thắng, dọn đường lui quân. Nhưng cũng có thể tạo ra một giai đoạn căng thẳng mới.

Cả hai đều nghĩ đến đàm phán, nhưng mục tiêu, điều kiện quá vênh, thậm chí là đối lập. Nên ngồi với nhau đã khó, thống nhất một giải pháp chính trị, ngoại giao càng khó hơn. Thời gian tới, sẽ đan xen giữa leo thang căng thẳng và tạm lắng, giữa đối thoại, ngoại giao trung gian và răn đe, hành động quân sự. Khả dĩ là đóng băng xung đột với thỏa thuận các bên tạm thời chấp nhận. Các vấn đề phức tạp khác còn kéo dài.

Vùng Vịnh xoay xở trong vùng xoáy

Không chỉ Iran, Mỹ, Israel mà các nước vùng Vịnh cũng hứng chịu UAV, tên lửa, như một bên can dự. Không chỉ căn cứ quân sự mà cơ sở kinh tế, năng lượng được cho là liên quan Mỹ cũng trở thành mục tiêu. Vùng “rốn dầu” bị kéo vào vòng xoáy mà không cưỡng được. Sinh hoạt đảo lộn, sản xuất, cung ứng dầu khí trục trặc.

Nếu xung đột không ngưng, hệ thống lọc nước biển thành nước sinh hoạt có thể bị hủy hoại. Vùng Vịnh "khát nước" nguy hại không kém gì thế giới "khát dầu". Xung đột có đóng băng thì việc đưa cuộc sống trở lại bình thường tốn nhiều tiền của và thời gian.

Tái thiết các mối quan hệ hậu xung đột còn đau đầu, phức tạp hơn nhiều. “Cuộc xung đột từ trên trời” khiến chính phủ và người dân các nước vùng Vịnh, rộng hơn là Trung Đông vỡ ra nhiều điều. Cam kết an ninh, căn cứ quân sự và hệ thống vũ khí đắt tiền nhập từ Mỹ không đủ che chắn. Dù Iran có suy yếu thì mâu thuẫn, đối đầu giữa Tehran với Tel Aviv vẫn chồng chất lâu dài. Tỷ lệ ủng hộ Hiệp định Abraham giữa Israel với 4 nước Arab (Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Bahrain, Moroco, Sudan) trong dân chúng giảm mạnh. Lại thêm quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ (có hơn 90% người dân theo đạo Hồi) và Israel căng như dây đàn. Cục diện an ninh, chính trị khu vực sẽ thay đổi lớn.

Cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran và những nguy cơ tiềm ẩn buộc các nước trong khu vực phải cân nhắc chính sách đối ngoại. Đi theo bên này đối đầu với bên kia không phải là con đường tối ưu, dễ bị cuốn vào vòng xoáy xung đột.

Đã xuất hiện những dấu hiệu điều chỉnh. Việc UAE rời Tổ chức xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) không trực tiếp liên quan cuộc xung đột nhưng cho thấy lợi ích quốc gia là số một và mỗi nước cần tìm con đường phù hợp của mình. Mỹ và các nước vùng Vịnh phải cân nhắc thận trọng về căn cứ quân sự. Thay vì củng cố nhiều căn cứ lớn khó bảo đảm an toàn, Lầu Năm Góc có thể kết hợp bố trí phân tán, từ xa. Tăng cường quan hệ với Trung Quốc, Nga... cũng là cách để vùng Vịnh giữ cân bằng hơn.

Nỗi đau không của riêng ai

Giá dầu lên xuống theo nhịp súng khiến thị trường chóng mặt. Thế giới bị dầu khí bắt làm “con tin”, nền kinh tế toàn cầu đứng trước một “kịch bản xấu”. Tổ chức Tiền tệ quốc tế (IMF) cảnh báo, nếu xung đột ở Trung Đông không đóng băng trước năm 2027, giá dầu có thể tới 125 USD/thùng. Nếu xung đột kết thúc sớm hơn, thì giá dầu cũng neo ở mức cao khoảng 100 USD/thùng, vượt xa mức đầu vào của kế hoạch tài chính 2026.

Theo chuyên gia quốc tế, mỗi khi giá dầu Brent cộng thêm 10 USD, sẽ kéo lạm phát thêm 0,2 điểm phần trăm. Mỹ cũng không ngoại lệ. Giá dầu, hàng hóa tăng đẩy lạm phát tháng 3/2026 của Mỹ lên 3,3%, mức tăng theo tháng lớn nhất kể từ khi Washington bắt đầu công bố chỉ số CPI vào năm 1967. Nhà Trắng không thể thực hiện ý định cắt giảm lãi suất để kích thích sản xuất.

Kế hoạch sản xuất và mức tăng trưởng kinh tế của nhiều quốc gia sẽ phải điều chỉnh theo hướng giảm. Nguy cơ thất nghiệp tăng, suy thoái kinh tế tiềm ẩn ở nhiều khu vực. Mức độ ảnh hưởng khác nhau, nhưng nước nào cũng phải gánh chịu dư chấn.

Sau hơn hai tháng nổ ra, cuộc xung đột ở Trung Đông vượt tầm khu vực, lan rộng nhiều lĩnh vực, dẫn đến những thay đổi và hệ lụy; nổi lên 4 vấn đề lớn. Một là, chỉ eo biển Hormuz cũng đủ làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu. Hai là, nước lớn vẫn là nhân tố chi phối thế giới, khu vực, nhưng sức mạnh quân sự vượt trội không dễ quyết định cục diện xung đột. Ba là, thế chiến thứ ba khó xảy ra nhưng “cuộc chiến kinh tế” đang hiện hình, dù không có bên tuyên chiến. Bốn là, luật lệ quốc tế bị qua mặt; phong tỏa, dội bom không cần Liên hợp quốc chấp thuận. Cùng với đó, sự vướng bận của nước lớn ở “hai lò lửa” có thể tạo thuận lợi cho điểm nóng khác bùng phát.