 |
| Công nghệ 3D mapping được sử dụng trong vở diễn “Kinh đô Thăng Long - Âm vang triều Lý” hồi cuối năm 2025 ở Hoàng thành Thăng Long. (Nguồn: TiTC/Vietnamtourism) |
Năm 2015, nhà sử học nghệ thuật Andrew Tallon (1969-2018) đã dựng máy quét laser tại hơn 50 vị trí trong và ngoài Nhà thờ Đức Bà Paris trong nhiều ngày, thu về hơn 1 tỷ điểm dữ liệu ba chiều mà theo lời ông, “chính xác trong phạm vi 5 milimét”. Bốn năm sau, những dữ liệu ấy trở thành một trong những nguồn tư liệu kỹ thuật đặc biệt giá trị cho quá trình nghiên cứu và phục dựng Nhà thờ, sau khi địa danh nổi tiếng này bất ngờ bị lửa thiêu rụi phần mái và tháp nhọn trong một trận hỏa hoạn vào tháng 4/2019.
Thực tế ấy cho thấy, các di sản văn hóa có thể biến mất bất cứ lúc nào vì hỏa hoạn, chiến tranh, thiên tai, đô thị hóa, hoặc đơn giản là vì thời gian. Và công nghệ số, dù không thay thế được di sản, nhưng đang dần trở thành một lớp bảo hiểm mới cho những ký ức này.
Khi di sản bước vào không gian số
Năm 2016, Google Arts & Culture bắt đầu hợp tác với Bảo tàng Quốc gia Brazil ở Rio de Janeiro để số hóa bộ sưu tập bằng nhiếp ảnh có độ phân giải cao, đo ảnh và quét laser 3D. Tháng 9/2018, hỏa hoạn đã phá hủy khoảng 92,5% trong số 20 triệu hiện vật của Bảo tàng. Sau thảm họa, tour tham quan ảo mà Google đã dựng trước đó trở thành một trong những tư liệu trực quan quan trọng còn lại về nhiều hiện vật đã bị phá hủy.
Câu chuyện về Nhà thờ Đức Bà và Bảo tàng Quốc gia Brazil cho thấy giá trị của việc số hóa trước khi thảm họa xảy ra. Đó cũng là một trong những vai trò quan trọng của công nghệ số trong bảo tồn: Tạo ra một bản ghi số đủ chi tiết trước khi quá muộn.
| More from WVR |
 Tiếng chuông nhà thờ Đức Bà Paris vang lên tưởng niệm 10 năm thảm kịch 13/11 |
Bảo tồn di sản không chỉ phục vụ việc lưu giữ dữ liệu mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ nhận diện, nâng cao nhận thức và thúc đẩy các nỗ lực hoàn trả, hồi hương di sản. Một ví dụ là ngày 29/9/2025, tại Hội nghị thế giới về Chính sách Văn hóa và Phát triển Bền vững ở Barcelona, Tổ chức Văn hoá, Khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) đã chính thức ra mắt Bảo tàng ảo các Hiện vật văn hóa bị đánh cắp, nền tảng toàn cầu đầu tiên thuộc loại này, trưng bày gần 240 hiện vật từ 46 quốc gia dưới dạng mô hình 2D và 3D, một số được dựng bằng trí tuệ nhân tạo dựa trên các hình ảnh còn lưu lại.
Các hiện vật trưng bày được lựa chọn từ Cơ sở dữ liệu tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp của Tổ chức Cảnh sát Hình sự quốc tế (Interpol). Bảo tàng còn có một “phòng hồi hương” riêng, ghi lại các trường hợp trả lại hiện vật thành công. Theo UNESCO, khác với bảo tàng truyền thống, bảo tàng ảo này được thiết kế để khi một hiện vật được hồi hương, chúng sẽ được đưa ra khỏi danh mục trưng bày.
Từ lưu giữ đến làm sống lại
Ở một hướng khác, nhiều quốc gia châu Á đang dùng công nghệ số để đưa di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể, trở lại đời sống của thế hệ trẻ. Tại Trung Quốc, từ năm 2017, Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng đã hợp tác với Tập đoàn công nghệ Tencent để số hóa quần thể hang Mạc Cao (Đôn Hoàng). Sự hợp tác này cho ra đời nhiều sản phẩm khác số nhau như nền tảng “Digital Dunhuang Open Material Pool”, một thư viện vật liệu số ứng dụng blockchain để xác thực quyền sử dụng, cung cấp hơn 6.500 tài sản số hóa độ phân giải cao gồm tranh tường, thủ bản, tranh cuộn; hay dự án “Hang thư viện số” (Digital Library Cave) với công nghệ đo ảnh và kỹ thuật dựng cảnh game, tái hiện hang với độ chính xác đến từng milimét, cho phép người xem “bước vào” không gian hang động mà không cần đến tận nơi.
Tại Hàn Quốc, năm 2020, Trung tâm Gugak quốc gia, cơ quan đầu ngành về âm nhạc truyền thống, đã phối hợp với Cục Thông tin Văn hóa Hàn Quốc cùng các chi nhánh Namwon, Jindo, Busan phát hành 37 đoạn video thực tế ảo giới thiệu các loại hình biểu diễn âm nhạc dân tộc, giúp khán giả tiếp cận nghệ thuật truyền thống ngay tại nhà trong giai đoạn các phòng hòa nhạc phải đóng cửa vì dịch bệnh.
 |
| Du khách có thể xem thêm các khung cảnh sống động về âm nhạc và các tác phẩm điêu khắc nghệ thuật của Đôn Hoàng, bao gồm cả tượng Phật. (Nguồn: MDPI) |
Ở Việt Nam, vào ngày 30/12/2025, nhân dịp chào đón Tết Dương lịch 2026, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội chính thức ra mắt “Không gian trải nghiệm số” cùng vở diễn ứng dụng công nghệ 3D mapping mang tên “Kinh đô Thăng Long - Âm vang triều Lý”. Công nghệ thực tế ảo góc nhìn toàn cảnh VR360 đã tái hiện không gian cung đình và các bảo vật như tượng Phật, bia đá Văn Miếu, chuông chùa Một Cột với độ phân giải siêu cao, cho phép người xem quan sát từng chi tiết điêu khắc thời Lý.
Khu Holobox 3D trình chiếu các bảo vật như đầu rồng đất nung, mô hình tháp Báo Thiên, chùa Diên Hựu dưới dạng hình ảnh ba chiều lơ lửng trong không gian. Đáng chú ý, khu “Lễ tân ảo AI” sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) làm hướng dẫn viên lịch sử, có thể đối thoại trực tiếp và trả lời câu hỏi của du khách bằng giọng nói tự nhiên.
Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm, cho biết, dự án nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đồng thời triển khai Chiến lược chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội, từng bước hình thành một hệ sinh thái di sản số.
Bên cạnh Hoàng thành Thăng Long, một số mô hình khác cũng đang hình thành, trong đó có dự án “Số hóa không gian Bảo tàng Hồ Chí Minh” chi nhánh TP. Hồ Chí Minh tạo ra bảo tàng ảo đầu tiên tại Việt Nam tích hợp đồng thời thực tế ảo (VR), thực tế ảo tăng cường (AR), thực tế kết hợp (MR) và hướng dẫn viên ảo.
Bài toán di sản số
Việt Nam đã xây dựng lộ trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, với Chương trình bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2025 và Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030. Gần đây, vào tháng 4, Chính phủ phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng nền tảng số dùng chung cho 100% lĩnh vực văn hóa, chuẩn hóa dữ liệu 100% di sản đã số hóa, cấp mã định danh số cho 80% di sản văn hóa số công và số hóa, lưu trữ ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, quy mô di sản rất lớn. Tính đến giữa năm 2024, cả nước có hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh và khoảng 70.000 di sản văn hóa phi vật thể. Trong bối cảnh đó, số hóa không chỉ là việc thu thập dữ liệu, mà còn đòi hỏi chuẩn hóa và kết nối dữ liệu trên quy mô toàn hệ thống.
| More from WVR |
 Giáo sư Nhật giữ di sản sống ở Việt Nam |
Một trong những thách thức lớn hiện nay là khoảng cách giữa mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái số thống nhất và thực tế là dữ liệu vẫn còn phân tán. Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Lê Thị Thu Hiền mô tả tình trạng này bằng hình ảnh những “ốc đảo” công nghệ riêng lẻ - mỗi mô hình, mỗi đơn vị vận hành theo cách riêng, chưa kết nối với nhau.
Vấn đề tiếp theo là con người. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hiền, chuyên gia Di sản học tại Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, mỗi địa phương có hàng nghìn di sản, trong khi số hóa một di sản đòi hỏi nhiều công sức, kinh phí và thời gian. Bà cũng chỉ ra rằng Việt Nam hiện chưa có chuyên ngành đào tạo riêng về “di sản số hóa”, đội ngũ hiện nay chủ yếu là các chuyên gia nghiên cứu di sản truyền thống hoặc cán bộ quản lý văn hóa, còn thiếu kỹ năng công nghệ để làm chủ toàn bộ quy trình số hóa.
Sâu hơn cả là một nan đề: Số hóa không đồng nghĩa với bảo tồn. Công nghệ có thể ghi lại hình thái, không gian và hiện trạng bằng quét 3D, dựng mô hình và lưu trữ dữ liệu đối với di sản vật thể, song di sản phi vật thể lại là câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Nói cách khác, một điệu hát được ghi lại bằng máy quay 4K và đưa lên nền tảng số không đồng nghĩa với việc cộng đồng vẫn còn thực hành điệu hát đó trong đời sống.
Công nghệ số - từ quét 3D, VR, AR đến AI - có thể tạo thêm một lớp bảo vệ cho di sản trước những rủi ro khó lường, mở rộng khả năng tiếp cận và thậm chí góp phần vào các nỗ lực hoàn trả những hiện vật từng bị tước đoạt. Điều quan trọng không chỉ là số hóa được bao nhiêu phần trăm di sản, mà còn là dữ liệu ấy có thực sự giúp di sản được bảo vệ tốt hơn, được nghiên cứu sâu hơn và được các thế hệ sau tiếp tục hiểu, thực hành hay không.
Công nghệ có thể lưu giữ hình hài của một di sản, nhưng chỉ cộng đồng mới có thể giữ cho di sản ấy tiếp tục sống.
| Công viên địa chất UNESCO Đắk Nông hướng tới kỳ tái thẩm định năm 2027 Hội nghị tập huấn tại phường Đông Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng, tập trung nâng cao nhận thức, trách nhiệm của chính quyền cơ sở ... |
| Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc mùa Thu 2026: Nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc Lễ hội Côn Sơn-Kiếp Bạc mùa Thu năm 2026 diễn ra từ ngày 26/9 đến 4/10 với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc ... |
| Quảng bá di sản, văn hóa Hà Nội tới đại biểu dự Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực Khoảng 100-150 đại biểu trong nước và quốc tế tham dự Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và ... |
| Côn Sơn - Kiếp Bạc khai hội mùa Thu trong không gian Di sản thế giới Tối 26/9, tại đền Kiếp Bạc, thành phố Hải Phòng tổ chức Lễ tưởng niệm 726 năm Ngày mất của Anh hùng dân tộc Trần ... |
| Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến gần hơn với học sinh qua một sân chơi về di sản Tối 27/9, tại Hồ Văn thuộc quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Sở Văn hóa, Thể thao ... |
