Công nghệ số trong bảo tồn di sản: ‘Bảo hiểm’ cho ký ức

Hoàng Hà
Di sản văn hóa, dù là công trình kiến trúc hàng trăm năm tuổi hay một điệu hát cổ, đều có thể biến mất bất cứ lúc nào và công nghệ số đang dần trở thành một lớp bảo vệ mới cho những lớp ký ức ấy.
Theo dõi Baoquocte.vn trên
10.40. Công nghệ số trong bảo tồn di sản: Bảo hiểm cho ký ức
Công nghệ 3D mapping được sử dụng trong vở diễn “Kinh đô Thăng Long - Âm vang triều Lý” hồi cuối năm 2025 ở Hoàng thành Thăng Long. (Nguồn: TiTC/Vietnamtourism)

Năm 2015, nhà sử học nghệ thuật Andrew Tallon (1969-2018) đã dựng máy quét laser tại hơn 50 vị trí trong và ngoài Nhà thờ Đức Bà Paris trong nhiều ngày, thu về hơn 1 tỷ điểm dữ liệu ba chiều mà theo lời ông, “chính xác trong phạm vi 5 milimét”. Bốn năm sau, những dữ liệu ấy trở thành một trong những nguồn tư liệu kỹ thuật đặc biệt giá trị cho quá trình nghiên cứu và phục dựng Nhà thờ, sau khi địa danh nổi tiếng này bất ngờ bị lửa thiêu rụi phần mái và tháp nhọn trong một trận hỏa hoạn vào tháng 4/2019.

Thực tế ấy cho thấy, các di sản văn hóa có thể biến mất bất cứ lúc nào vì hỏa hoạn, chiến tranh, thiên tai, đô thị hóa, hoặc đơn giản là vì thời gian. Và công nghệ số, dù không thay thế được di sản, nhưng đang dần trở thành một lớp bảo hiểm mới cho những ký ức này.

Khi di sản bước vào không gian số

Năm 2016, Google Arts & Culture bắt đầu hợp tác với Bảo tàng Quốc gia Brazil ở Rio de Janeiro để số hóa bộ sưu tập bằng nhiếp ảnh có độ phân giải cao, đo ảnh và quét laser 3D. Tháng 9/2018, hỏa hoạn đã phá hủy khoảng 92,5% trong số 20 triệu hiện vật của Bảo tàng. Sau thảm họa, tour tham quan ảo mà Google đã dựng trước đó trở thành một trong những tư liệu trực quan quan trọng còn lại về nhiều hiện vật đã bị phá hủy.

Câu chuyện về Nhà thờ Đức Bà và Bảo tàng Quốc gia Brazil cho thấy giá trị của việc số hóa trước khi thảm họa xảy ra. Đó cũng là một trong những vai trò quan trọng của công nghệ số trong bảo tồn: Tạo ra một bản ghi số đủ chi tiết trước khi quá muộn.

More from WVR
Tiếng chuông nhà thờ Đức Bà Paris vang lên tưởng niệm 10 năm thảm kịch 13/11 Tiếng chuông nhà thờ Đức Bà Paris vang lên tưởng niệm 10 năm thảm kịch 13/11

Bảo tồn di sản không chỉ phục vụ việc lưu giữ dữ liệu mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ nhận diện, nâng cao nhận thức và thúc đẩy các nỗ lực hoàn trả, hồi hương di sản. Một ví dụ là ngày 29/9/2025, tại Hội nghị thế giới về Chính sách Văn hóa và Phát triển Bền vững ở Barcelona, Tổ chức Văn hoá, Khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) đã chính thức ra mắt Bảo tàng ảo các Hiện vật văn hóa bị đánh cắp, nền tảng toàn cầu đầu tiên thuộc loại này, trưng bày gần 240 hiện vật từ 46 quốc gia dưới dạng mô hình 2D và 3D, một số được dựng bằng trí tuệ nhân tạo dựa trên các hình ảnh còn lưu lại.

Các hiện vật trưng bày được lựa chọn từ Cơ sở dữ liệu tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp của Tổ chức Cảnh sát Hình sự quốc tế (Interpol). Bảo tàng còn có một “phòng hồi hương” riêng, ghi lại các trường hợp trả lại hiện vật thành công. Theo UNESCO, khác với bảo tàng truyền thống, bảo tàng ảo này được thiết kế để khi một hiện vật được hồi hương, chúng sẽ được đưa ra khỏi danh mục trưng bày.

Từ lưu giữ đến làm sống lại

Ở một hướng khác, nhiều quốc gia châu Á đang dùng công nghệ số để đưa di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể, trở lại đời sống của thế hệ trẻ. Tại Trung Quốc, từ năm 2017, Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng đã hợp tác với Tập đoàn công nghệ Tencent để số hóa quần thể hang Mạc Cao (Đôn Hoàng). Sự hợp tác này cho ra đời nhiều sản phẩm khác số nhau như nền tảng “Digital Dunhuang Open Material Pool”, một thư viện vật liệu số ứng dụng blockchain để xác thực quyền sử dụng, cung cấp hơn 6.500 tài sản số hóa độ phân giải cao gồm tranh tường, thủ bản, tranh cuộn; hay dự án “Hang thư viện số” (Digital Library Cave) với công nghệ đo ảnh và kỹ thuật dựng cảnh game, tái hiện hang với độ chính xác đến từng milimét, cho phép người xem “bước vào” không gian hang động mà không cần đến tận nơi.

Tại Hàn Quốc, năm 2020, Trung tâm Gugak quốc gia, cơ quan đầu ngành về âm nhạc truyền thống, đã phối hợp với Cục Thông tin Văn hóa Hàn Quốc cùng các chi nhánh Namwon, Jindo, Busan phát hành 37 đoạn video thực tế ảo giới thiệu các loại hình biểu diễn âm nhạc dân tộc, giúp khán giả tiếp cận nghệ thuật truyền thống ngay tại nhà trong giai đoạn các phòng hòa nhạc phải đóng cửa vì dịch bệnh.

10.40. Công nghệ số trong bảo tồn di sản: Bảo hiểm cho ký ức
Du khách có thể xem thêm các khung cảnh sống động về âm nhạc và các tác phẩm điêu khắc nghệ thuật của Đôn Hoàng, bao gồm cả tượng Phật. (Nguồn: MDPI)

Ở Việt Nam, vào ngày 30/12/2025, nhân dịp chào đón Tết Dương lịch 2026, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội chính thức ra mắt “Không gian trải nghiệm số” cùng vở diễn ứng dụng công nghệ 3D mapping mang tên “Kinh đô Thăng Long - Âm vang triều Lý”. Công nghệ thực tế ảo góc nhìn toàn cảnh VR360 đã tái hiện không gian cung đình và các bảo vật như tượng Phật, bia đá Văn Miếu, chuông chùa Một Cột với độ phân giải siêu cao, cho phép người xem quan sát từng chi tiết điêu khắc thời Lý.

Khu Holobox 3D trình chiếu các bảo vật như đầu rồng đất nung, mô hình tháp Báo Thiên, chùa Diên Hựu dưới dạng hình ảnh ba chiều lơ lửng trong không gian. Đáng chú ý, khu “Lễ tân ảo AI” sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) làm hướng dẫn viên lịch sử, có thể đối thoại trực tiếp và trả lời câu hỏi của du khách bằng giọng nói tự nhiên.

Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm, cho biết, dự án nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đồng thời triển khai Chiến lược chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội, từng bước hình thành một hệ sinh thái di sản số.

Bên cạnh Hoàng thành Thăng Long, một số mô hình khác cũng đang hình thành, trong đó có dự án “Số hóa không gian Bảo tàng Hồ Chí Minh” chi nhánh TP. Hồ Chí Minh tạo ra bảo tàng ảo đầu tiên tại Việt Nam tích hợp đồng thời thực tế ảo (VR), thực tế ảo tăng cường (AR), thực tế kết hợp (MR) và hướng dẫn viên ảo.

Bài toán di sản số

Việt Nam đã xây dựng lộ trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản, với Chương trình bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2025 và Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030. Gần đây, vào tháng 4, Chính phủ phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng nền tảng số dùng chung cho 100% lĩnh vực văn hóa, chuẩn hóa dữ liệu 100% di sản đã số hóa, cấp mã định danh số cho 80% di sản văn hóa số công và số hóa, lưu trữ ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Tuy nhiên, quy mô di sản rất lớn. Tính đến giữa năm 2024, cả nước có hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh và khoảng 70.000 di sản văn hóa phi vật thể. Trong bối cảnh đó, số hóa không chỉ là việc thu thập dữ liệu, mà còn đòi hỏi chuẩn hóa và kết nối dữ liệu trên quy mô toàn hệ thống.

More from WVR
Giáo sư Nhật giữ di sản sống ở Việt Nam Giáo sư Nhật giữ di sản sống ở Việt Nam

Một trong những thách thức lớn hiện nay là khoảng cách giữa mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái số thống nhất và thực tế là dữ liệu vẫn còn phân tán. Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Lê Thị Thu Hiền mô tả tình trạng này bằng hình ảnh những “ốc đảo” công nghệ riêng lẻ - mỗi mô hình, mỗi đơn vị vận hành theo cách riêng, chưa kết nối với nhau.

Vấn đề tiếp theo là con người. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hiền, chuyên gia Di sản học tại Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, mỗi địa phương có hàng nghìn di sản, trong khi số hóa một di sản đòi hỏi nhiều công sức, kinh phí và thời gian. Bà cũng chỉ ra rằng Việt Nam hiện chưa có chuyên ngành đào tạo riêng về “di sản số hóa”, đội ngũ hiện nay chủ yếu là các chuyên gia nghiên cứu di sản truyền thống hoặc cán bộ quản lý văn hóa, còn thiếu kỹ năng công nghệ để làm chủ toàn bộ quy trình số hóa.

Sâu hơn cả là một nan đề: Số hóa không đồng nghĩa với bảo tồn. Công nghệ có thể ghi lại hình thái, không gian và hiện trạng bằng quét 3D, dựng mô hình và lưu trữ dữ liệu đối với di sản vật thể, song di sản phi vật thể lại là câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Nói cách khác, một điệu hát được ghi lại bằng máy quay 4K và đưa lên nền tảng số không đồng nghĩa với việc cộng đồng vẫn còn thực hành điệu hát đó trong đời sống.

Công nghệ số - từ quét 3D, VR, AR đến AI - có thể tạo thêm một lớp bảo vệ cho di sản trước những rủi ro khó lường, mở rộng khả năng tiếp cận và thậm chí góp phần vào các nỗ lực hoàn trả những hiện vật từng bị tước đoạt. Điều quan trọng không chỉ là số hóa được bao nhiêu phần trăm di sản, mà còn là dữ liệu ấy có thực sự giúp di sản được bảo vệ tốt hơn, được nghiên cứu sâu hơn và được các thế hệ sau tiếp tục hiểu, thực hành hay không.

Công nghệ có thể lưu giữ hình hài của một di sản, nhưng chỉ cộng đồng mới có thể giữ cho di sản ấy tiếp tục sống.

Công viên địa chất UNESCO Đắk Nông hướng tới kỳ tái thẩm định năm 2027

Hội nghị tập huấn tại phường Đông Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng, tập trung nâng cao nhận thức, trách nhiệm của chính quyền cơ sở ...

Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc mùa Thu 2026: Nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc

Lễ hội Côn Sơn-Kiếp Bạc mùa Thu năm 2026 diễn ra từ ngày 26/9 đến 4/10 với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc ...

Quảng bá di sản, văn hóa Hà Nội tới đại biểu dự Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực

Khoảng 100-150 đại biểu trong nước và quốc tế tham dự Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và ...

Côn Sơn - Kiếp Bạc khai hội mùa Thu trong không gian Di sản thế giới

Tối 26/9, tại đền Kiếp Bạc, thành phố Hải Phòng tổ chức Lễ tưởng niệm 726 năm Ngày mất của Anh hùng dân tộc Trần ...

Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến gần hơn với học sinh qua một sân chơi về di sản

Tối 27/9, tại Hồ Văn thuộc quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Sở Văn hóa, Thể thao ...

Đọc thêm

Dự báo thời tiết đêm hôm nay và ngày mai (23/11): Bắc Bộ đêm và sáng sớm trời rét; cả nước ngày nắng

Dự báo thời tiết đêm hôm nay và ngày mai (23/11): Bắc Bộ đêm và sáng sớm trời rét; cả nước ngày nắng

Thông tin dự báo thời tiết các khu vực trong đêm hôm nay và ngày mai (23/11) từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.
Ngoại giao kinh tế Việt Nam tại Malaysia: Từ kết nối đến hợp tác thực chất

Ngoại giao kinh tế Việt Nam tại Malaysia: Từ kết nối đến hợp tác thực chất

Chiều 22/11, Chương trình kết nối doanh nghiệp Việt Nam và Malaysia đã diễn ra với sự tham gia của 41 doanh nghiệp hai nước.
Định vị ngành tôm Việt Nam: Không phải là chuyện vẽ thêm khẩu hiệu mới, mà là làm rõ lợi thế cốt lõi và tháo gỡ điểm nghẽn

Định vị ngành tôm Việt Nam: Không phải là chuyện vẽ thêm khẩu hiệu mới, mà là làm rõ lợi thế cốt lõi và tháo gỡ điểm nghẽn

Trong khuôn khổ Festival Tôm Cà Mau lần thứ 2 năm 2026, ngày 22/11, đã diễn ra Diễn đàn tôm Việt Nam - Giải pháp phát triển bền vững.
Khủng hoảng năng lượng: Người dân Ukraine chuẩn bị cho một mùa Đông nhiều bất định

Khủng hoảng năng lượng: Người dân Ukraine chuẩn bị cho một mùa Đông nhiều bất định

Các cuộc tấn công của Nga vào hệ thống năng lượng Ukraine khiến hàng triệu người dân phải đối mặt với nguy cơ thiếu điện, sưởi ấm.
Bộ trưởng Giáo dục Hàn Quốc từ chức sau bê bối gian lận thi bằng AI

Bộ trưởng Giáo dục Hàn Quốc từ chức sau bê bối gian lận thi bằng AI

Quyết định của ông Choi Kyo-jin được đưa ra sau kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia, trong bối cảnh lo ngại về gian lận bằng công nghệ AI ...
GTA 6 hé lộ dàn diễn viên: Dylan Rourke và Manni L. Perez đứng sau Jason, Lucia

GTA 6 hé lộ dàn diễn viên: Dylan Rourke và Manni L. Perez đứng sau Jason, Lucia

Rockstar Games công bố danh sách diễn viên của Grand Theft Auto VI (GTA 6), xác nhận Dylan Rourke đảm nhận vai Jason Duval và Manni L. Perez thể hiện ...
Tháng 12, đi du lịch ở đâu miền Bắc?

Tháng 12, đi du lịch ở đâu miền Bắc?

Tháng 12 là thời điểm lý tưởng để khám phá miền Bắc với những điểm đến hấp dẫn như Sa Pa, Tà Xùa, Mộc Châu...
PNTRIP với khát vọng kết nối và hành trình kiến tạo giá trị

PNTRIP với khát vọng kết nối và hành trình kiến tạo giá trị

Công ty TNHH Du lịch và Thương mại quốc tế Phương Nam - PNTRIP ra đời vào ngày 8/3/2011.
Khám phá sắc màu văn hóa và du lịch của vùng đất quê hương Khổng Tử

Khám phá sắc màu văn hóa và du lịch của vùng đất quê hương Khổng Tử

Chiều 18/11, Trung tâm Văn hóa Trung Quốc tại Hà Nội cùng Sở Văn hóa và Du lịch tỉnh Sơn Đông tổ chức chương trình giới thiệu văn hóa và du lịch tỉnh Sơn Đông.
Khám phá sự kỳ diệu của Việt Nam cùng Marriott International

Khám phá sự kỳ diệu của Việt Nam cùng Marriott International

Từ Thủ đô Hà Nội bên hồ thơ mộng đến những bãi biển ngập nắng của Phú Quốc, Việt Nam là vùng đất hội tụ những sắc thái tương phản đầy cuốn hút, nơi những ...
Công bố Travel Awards 2026, tìm kiếm những đại diện tiêu biểu tạo nên diện mạo mới cho du lịch Việt Nam

Công bố Travel Awards 2026, tìm kiếm những đại diện tiêu biểu tạo nên diện mạo mới cho du lịch Việt Nam

Chiều 17/11, Báo VnExpress và Công ty CP Dịch vụ trực tuyến FPT (FPT Online) chính thức công bố Giải thưởng Du lịch - Travel Awards 2026.
Giữ chân du khách bằng bản sắc riêng

Giữ chân du khách bằng bản sắc riêng

Để du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn cũng cần những mô hình nhỏ đủ sức giữ chân du khách bằng bản sắc riêng để níu chân du khách.
Nghịch lý thời AI

Nghịch lý thời AI

Một nghịch lý mới của thời đại công nghệ, nơi ranh giới giữa sáng tạo thật và sản phẩm nhân tạo ngày càng khó nhận diện.
HANIFF VIII quy tụ 11 thành viên Ban Giám khảo trong nước và quốc tế

HANIFF VIII quy tụ 11 thành viên Ban Giám khảo trong nước và quốc tế

Liên hoan Phim quốc tế Hà Nội lần thứ VIII (HANIFF VIII) quy tụ 11 chuyên gia, nhà làm phim và nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam, quốc tế tham gia các Ban Giám khảo.
Trải nghiệm văn hoá Việt Nam tại Cairo

Trải nghiệm văn hoá Việt Nam tại Cairo

Đại sứ quán Việt Nam tại Ai Cập đã trang trọng tổ chức "Ngày văn hóa Việt Nam tại Cairo", hướng tới kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11/2026).
Đưa văn hóa Việt đến với người dân Perth

Đưa văn hóa Việt đến với người dân Perth

Gần 4.000 lượt người đã đến quảng trường Forrest Place, trung tâm thành phố Perth để tham dự Ngày Văn hóa Việt Nam 2026 – “Sắc màu quê hương”.
Chuyên gia Israel bật mí cách xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số

Chuyên gia Israel bật mí cách xây dựng sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên số

Israel từ một quốc gia nhỏ đã xây dựng vị thế hàng đầu về an ninh mạng nhờ sự kết nối giữa chính sách, doanh nghiệp, giáo dục và đổi mới sáng tạo.
Miền đất hứa của điện ảnh Việt

Miền đất hứa của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là một vùng trung gian giống như miền đất hứa chưa được khai thác đầy đủ...
Phiên bản di động