Bức tranh sơn dầu khổ 90x120 cm vẽ một chú trâu. Từng sợi lông xám, vệt bùn khô bám trên da, đôi sừng cong và cả chiếc mũi còn ướt đều hiện lên chân thực đến mức nhiều người tưởng đó là ảnh chụp. Có người còn cho rằng đó là tranh do AI tạo ra.
Tác giả của bức tranh là họa sĩ Lê Sâm, 54 tuổi, sống tại Cam Ranh, Khánh Hòa. Anh học vẽ từ năm lớp ba, từng bỏ cọ để đi nuôi tôm, thất bại, rồi năm 1997 vào TP. Hồ Chí Minh làm việc tại một phòng tranh, lặng lẽ học nghề từ thầy và các đồng nghiệp. Có bức tranh anh mất tới 150 giờ để hoàn thành.
![]() |
| Một trong những bức tranh ấn tượng của họa sĩ Lê Sâm. (Ảnh NVCC) |
Vậy mà giờ đây, mỗi khi đăng tác phẩm, anh thường phải kèm theo hình ảnh các bước vẽ, từ lúc đi nét đến khi hoàn thiện, như một cách chứng minh rằng tranh được vẽ bằng chính bàn tay mình.
Đọc câu chuyện ấy, chúng ta vừa cảm phục vừa chạnh lòng. Ngày trước, “đẹp như ảnh chụp” có lẽ là lời khen cao nhất dành cho một bức tranh tả thực. Còn hôm nay, lời khen ấy lại có thể kéo theo một câu hỏi đầy nghi ngại: “Có phải AI vẽ không?”.
Khi nghĩa vụ chứng minh bị đảo ngược
Câu chuyện của họa sĩ Lê Sâm không phải là cá biệt. Cuối năm 2022, một họa sĩ minh họa người Việt hoạt động với nghệ danh Ben Moran bị cấm khỏi diễn đàn nghệ thuật r/Art trên Reddit, một cộng đồng có hàng chục triệu thành viên, vì bị cho là đã sử dụng AI. Anh đề nghị gửi tệp gốc nhiều lớp để chứng minh, nhưng người kiểm duyệt từ chối, còn khuyên anh nên tìm “một phong cách khác”.
Năm 2024, nhiếp ảnh gia Miles Astray gửi một bức ảnh chụp thật về chú chim hồng hạc vào hạng mục ảnh AI của Cuộc thi Color Photography Contest 2024 do 1839 Awards tổ chức. Bức ảnh ấy đoạt giải ba và cả giải bình chọn của khán giả, trước khi bị loại vì là ảnh thật. Hội đồng giám khảo gồm những chuyên gia hình ảnh hàng đầu đã không nhận ra.
Những câu chuyện ấy cho thấy nghịch lý của thời đại AI. Nếu như trước đây, kẻ làm giả phải tìm cách che giấu; còn bây giờ, người làm thật lại phải gắng sức chứng minh. Nghĩa vụ chứng minh đã lặng lẽ đổi chiều.
Giới nghiên cứu từng cảnh báo về hiện tượng này. Hai học giả luật người Mỹ Robert Chesney và Danielle Citron gọi đó là “cổ tức của kẻ nói dối”: Khi đồ giả tràn lan, mọi thứ thật cũng có thể bị gạt đi chỉ bằng một câu “chắc là giả”. Giờ đây, nó đã len lỏi vào cả những góc bình yên nhất của đời sống, như một bức tranh con trâu, một bông sen, hay một cánh đồng quê.
Thiệt thòi lớn nhất có lẽ thuộc về chính những người làm nghề nghiêm túc nhất. Càng khổ luyện, càng đạt tới độ tinh xảo, họ càng dễ bị nghi ngờ. Đó là một sự bất công âm thầm. Bởi chỉ cần vài giây để buông ra lời nghi ngờ, còn lời chứng minh đôi khi phải mất cả trăm giờ để ghi lại.
Giữ lại niềm tin vào đôi bàn tay
Tuy vậy, chúng ta cũng khó lòng trách cứ người xem. Trong một không gian mạng mà hình ảnh giả ngày càng tinh vi, sự hoài nghi là một phản xạ tự vệ cần thiết. Chính những người làm truyền thông vẫn luôn khuyến khích công chúng kiểm chứng trước khi tin.
Song, hoài nghi và kiểm chứng là hai việc khác nhau. Kiểm chứng là đi tìm sự thật, còn hoài nghi mà không kiểm chứng thì dễ trượt thành thói quen phủ nhận. Khi ấy, thay vì tỉnh táo hơn, chúng ta lại dần mất đi khả năng ngạc nhiên và rung động trước tài năng của con người.
Có lẽ, trước khi gõ hai chữ “AI à?”, mỗi người có thể dành thêm một phút để hỏi người sáng tác, xem trang cá nhân của họ, và tìm hiểu về quá trình làm việc của họ.
Với các nền tảng số, việc gắn nhãn rõ ràng cho nội dung do AI tạo ra không chỉ để cảnh báo người xem, mà còn để bảo vệ những sáng tạo của con người khỏi bị nghi oan. Còn với người làm nghệ thuật, những hình ảnh về quá trình sáng tác, như cách họa sĩ Lê Sâm vẫn làm, có thể trở thành một phần của câu chuyện của tác phẩm.
Người xem không chỉ thấy một bức tranh đẹp, mà còn thấy những giờ miệt mài, những lớp màu chồng lên nhau qua từng ngày. Dù vậy, đó nên là một lựa chọn để chia sẻ, chứ không nên trở thành một thủ tục bắt buộc để được tin tưởng.
Trong thời đại máy móc có thể tạo ra hình ảnh chỉ trong vài giây, điều làm nên giá trị của một tác phẩm không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng mà còn ở dấu vết con người trong đó. Đó là thời gian, là sự kiên nhẫn, là cả một đời gắn bó với nghề. Những thứ ấy, máy móc có thể bắt chước vẻ ngoài, nhưng không thể thay thế.
| Quan hệ Mỹ-Trung: Từ nghịch lý AI đến cạnh tranh có quản trị Cuộc hội ngộ ngày 24/9 giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được cho là diễn ra trong ... |
| Ra mắt hồi ký ‘Nghèo’, câu chuyện về hành trình vượt qua nghịch cảnh bằng giáo dục Alpha Books phối hợp với Nhà xuất bản thế giới ra mắt độc giả Việt Nam cuốn “Nghèo” (Poor) - Hồi ký của một cậu ... |
| Hương vị Việt Nam tại Brunei Darussalam Ngày 14/11, tại Trung tâm Thương mại Times Square, thủ đô Bandar Seri Begawan, Đại sứ quán Việt Nam tại Brunei Darussalam đã khai mạc ... |
| Lan tỏa tinh thần đại đoàn kết và giá trị văn hóa dân tộc tại Osaka Ngày 15/11, Ngày hội Đại đoàn kết và Ngày Văn hóa Việt Nam tại Osaka năm 2026 tiếp tục diễn ra với nhiều hoạt động ... |
| Cần Thơ sôi động chuỗi sự kiện văn hóa, du lịch những tháng cuối năm Cần Thơ đang chuẩn bị chuỗi hoạt động quy mô lớn trong những tháng cuối năm 2026. Đây là cơ hội để thành phố quảng ... |
| Tuần phim miễn phí chào mừng Liên hoan Phim quốc tế Hà Nội và Ngày Văn hóa Việt Nam 2026 Từ ngày 18-24/11, Tuần phim chào mừng Liên hoan Phim quốc tế Hà Nội lần thứ VIII và Ngày Văn hóa Việt Nam 2026 sẽ ... |
