Từ cứu trợ sau thảm họa đến chủ động phòng ngừa

Trước những thiệt hại ngày càng lớn do thiên tai gây ra, nhiều quốc gia đang đầu tư mạnh cho các giải pháp phòng ngừa ngay khi xuất hiện những dấu hiệu rủi ro.

Công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai tại một số tuyến quốc lộ ở Thái Nguyên Nepal treo cờ rủ tưởng niệm nạn nhân lũ quét, công tác tìm kiếm người mất tích vẫn tiếp diễn Tử vi hôm nay, xem tử vi 12 con giáp hôm nay ngày 5/9/2026: Tuổi Hợi cải thiện tài lộc

42.10. Từ cứu trợ đến chủ động phòng ngừa rủi ro thiên tai

Hàng trăm ngôi nhà chìm trong lũ ở Nông Cống, Thanh Hóa, sau bão Bualoi hồi tháng 9/2025 . (Nguồn: VGP News)

Nhờ sự phát triển của khoa học - công nghệ, dữ liệu dự báo không chỉ giúp cảnh báo sớm mà còn trở thành căn cứ để sơ tán người dân, huy động nguồn lực và bảo vệ sinh kế trước khi thiên tai xảy ra. Xu hướng này mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý thiên tai, song cũng đặt ra những thách thức về độ tin cậy của dự báo, cơ chế tài chính và năng lực tổ chức thực hiện.

Hành động sớm

Trong nhiều thập niên, hoạt động ứng phó thiên tai chủ yếu tập trung vào cứu hộ, cứu trợ và khắc phục hậu quả. Nguồn lực thường chỉ được huy động sau khi thiên tai xảy ra, khi thiệt hại về người và tài sản đã xảy ra. Tuy nhiên, trước tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, cách tiếp cận này bộc lộ nhiều hạn chế, nhất là khi chi phí phục hồi ngày càng tăng.

Theo Báo cáo Đánh giá toàn cầu về giảm nhẹ rủi ro thiên tai 2025 của Cơ quan Liên hợp quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR), thiệt hại trực tiếp do thiên tai trên thế giới khoảng 202 tỷ USD mỗi năm, nhưng có thể vượt 2.300 tỷ USD nếu tính cả những tổn thất gián tiếp và tác động đối với hệ sinh thái. Quy mô thiệt hại này càng cho thấy sự cần thiết của việc chuyển từ khắc phục hậu quả sang chủ động giảm thiểu rủi ro.

Điểm mới của xu hướng này là sử dụng dữ liệu dự báo để quyết định hành động trước khi thiên tai xảy ra. Thay vì chờ bão đổ bộ mới cứu trợ, chính quyền có thể sơ tán dân cư, bố trí nhu yếu phẩm và bảo vệ công trình khi dự báo cho thấy nguy cơ cao. Khi xuất hiện dấu hiệu hạn hán hoặc rét đậm kéo dài, nguồn lực hỗ trợ cũng có thể được giải ngân sớm để bảo vệ sản xuất và sinh kế.

Cách tiếp cận này được gọi là hành động sớm dựa trên dự báo (anticipatory action), trong đó ngưỡng rủi ro, phương án ứng phó và nguồn kinh phí được xác định trước. Khi dự báo chạm ngưỡng, các biện pháp phòng ngừa được kích hoạt mà không cần chờ đến khi xảy ra thiệt hại. Cách làm này cụ thể hóa định hướng của Khung Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai giai đoạn 2015 - 2030, theo văn kiện do UNDRR giới thiệu.

Ba động lực của bước chuyển

Để hiện thực hóa cách tiếp cận trên, theo UNDRR, các quốc gia cần hội tụ các điều kiện về công nghệ, dữ liệu và nguồn lực.

Một động lực quan trọng là sự phát triển của hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai, giúp các quốc gia nhận diện nguy cơ từ sớm. Việc kết hợp vệ tinh, radar, trạm quan trắc và thiết bị cảm biến cho phép theo dõi diễn biến mưa, bão, lũ lụt và hạn hán trên diện rộng. Các hệ thống này không chỉ dự báo các hiện tượng tự nhiên mà còn từng bước xác định các khu vực và nhóm dân cư có nguy cơ bị thiệt hại.

Sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” của Liên hợp quốc đặt mục tiêu đến cuối năm 2027, mọi người dân đều được bảo vệ bởi hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai. Theo Báo cáo Hiện trạng toàn cầu về hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai 2025 do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và UNDRR công bố tại Hội nghị COP30 ở Belém (Brazil) hồi tháng 11/2025, có 119 quốc gia báo cáo đã triển khai hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai. Con số này phản ánh tiến bộ trong việc mở rộng cảnh báo, đồng thời cho thấy vẫn còn khoảng trống về mức độ bao phủ.

Cùng với hệ thống cảnh báo, công nghệ hiện đại giúp nâng cao độ chính xác và kéo dài thời gian dự báo. Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và hệ thống thông tin địa lý đang được ứng dụng để phân tích các yếu tố gây ra thiên tai, nhận diện các khu vực nguy hiểm và dự báo thiệt hại. Nghiên cứu Dự báo toàn cầu về lũ cực đoan tại các lưu vực thiếu trạm quan trắc của nhà nghiên cứu người Mỹ Grey Nearing và cộng sự, công bố trên Tạp chí Nature năm 2024, cho thấy AI có thể dự báo lũ cực đoan tại những lưu vực thiếu trạm quan trắc trước tới 5 ngày với độ tin cậy cao.

Tuy nhiên, dự báo chỉ có thể chuyển thành hành động nếu quy trình ứng phó và nguồn lực được chuẩn bị trước. Trên cơ sở những ngưỡng rủi ro đã được xác định trước, chính quyền và các tổ chức nhân đạo có thể kích hoạt kinh phí, cung cấp tiền mặt, vật tư hoặc tổ chức sơ tán trước khi thiên tai xảy ra.

Kinh nghiệm quốc tế

Các tình nguyện viên của CPP hướng dẫn người tị nạn Rohingya ở Bangladesh ứng phó với thiên tai. (Nguồn: shorthandstories

Thực tiễn quốc tế cho thấy hành động trước rủi ro được triển khai dưới nhiều hình thức, tùy thuộc vào đặc điểm thiên tai và năng lực của từng quốc gia.

Bangladesh kết hợp cảnh báo sớm với việc huy động cộng đồng. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), quốc gia châu Á thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão nhiệt đới này đã xây dựng mạng lưới hơn 76.000 tình nguyện viên trong Chương trình Chuẩn bị ứng phó bão (CPP), phát triển hơn 5.000 nơi trú ẩn bão và tổ chức cảnh báo, sơ tán đến từng hộ gia đình. Nhờ đó, năm 2022, WB ghi nhận số người thiệt mạng do bão ở Bangladesh đã giảm khoảng 100 lần so với nhiều thập niên trước.

Mông Cổ lại chú trọng bảo vệ sinh kế trước khi thiên tai xảy ra, gây thiệt hại. Những đợt mùa Đông khắc nghiệt có thể khiến gia súc thiếu thức ăn và chết hàng loạt. Theo tài liệu Mông Cổ: Dự liệu trước đợt mùa đông khắc nghiệt năm 2020 của Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO) và IFRC, các chương trình hành động sớm sử dụng dữ liệu dự báo để xác định hộ chăn nuôi có nguy cơ cao, qua đó hỗ trợ tiền mặt, thức ăn và vật tư chăm sóc gia súc.

Nhật Bản nổi bật với khả năng chuyển cảnh báo thành phản ứng tức thời. Theo Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA), hệ thống Cảnh báo động đất sớm phát hiện những tín hiệu địa chấn ban đầu và truyền thông tin trước khi rung lắc mạnh lan tới. Dù thời gian cảnh báo đôi khi chỉ tính bằng giây, hệ thống vẫn tạo điều kiện để người dân tự bảo vệ, tàu cao tốc giảm tốc và thang máy chuyển sang chế độ an toàn.

Hà Lan đưa phòng ngừa rủi ro vào quy hoạch dài hạn. Theo Đài quan sát Đổi mới khu vực công của OECD (OPSI), chương trình “Không gian cho dòng sông” do Cục Công trình công cộng và Quản lý nguồn nước Hà Lan triển khai đã điều chỉnh hệ thống đê điều, mở rộng không gian thoát lũ và cải tạo dòng chảy tại 34 địa điểm, góp phần bảo vệ khoảng 4 triệu người.

Bốn mô hình trên cho thấy hành động sớm có thể được triển khai ở nhiều cấp độ: Sơ tán cộng đồng, bảo vệ sinh kế, phản ứng tức thời và điều chỉnh quy hoạch.

Bài toán cần giải

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, việc chuyển từ cứu trợ sang hành động sớm vẫn đối mặt với một số thách thức.

Thứ nhất, khoảng cách giữa cảnh báo và hành động vẫn còn lớn. Không ít trường hợp, thông tin dự báo đã được cung cấp nhưng chính quyền thiếu quy trình, thẩm quyền hoặc nguồn lực để triển khai các biện pháp phòng ngừa. Vì vậy, việc cải thiện dự báo chưa chắc đồng nghĩa với việc giảm thiểu thiệt hại.

Thứ hai, chất lượng dữ liệu và độ tin cậy của dự báo chưa đồng đều. Nhiều khu vực thiếu trạm quan trắc, dữ liệu phân tán hoặc chưa được cập nhật kịp thời. Việc ứng dụng AI có thể cải thiện năng lực dự báo nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ cảnh báo sai, bỏ sót rủi ro hoặc tạo tâm lý phụ thuộc quá mức vào công nghệ.

Thứ ba, khả năng tiếp cận cảnh báo giữa các nhóm dân cư vẫn còn chênh lệch. Người dân vùng sâu, vùng xa, người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương có thể không nhận được thông tin hoặc thiếu điều kiện để thực hiện các biện pháp phòng ngừa.

Thứ tư, việc huy động kinh phí trước khi thiệt hại xảy ra vẫn còn gặp nhiều trở ngại. Khác với cứu trợ sau thiên tai, hành động sớm đòi hỏi cơ chế giải ngân dựa trên nguy cơ dự báo, trong khi hiệu quả phòng ngừa thường khó đo lường vì những thiệt hại đã được ngăn chặn không thể quan sát trực tiếp.

Với Việt Nam, xu hướng trên đặt ra yêu cầu tiếp tục chuyển từ việc chú trọng ứng phó sang chủ động quản trị rủi ro. Trước hết, cần tăng cường kết nối dữ liệu khí tượng, thủy văn, dân cư và cơ sở hạ tầng để phát triển dự báo tác động, đồng thời xác định cụ thể khu vực và nhóm dân cư có nguy cơ cao.

Đồng thời, cần xây dựng quy trình hành động theo ngưỡng rủi ro, quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan và chuẩn bị nguồn kinh phí có thể huy động từ sớm. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, tăng cường diễn tập và bảo đảm cảnh báo đến được với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Điểm cốt lõi của xu hướng chuyển từ ứng phó sang phòng ngừa thiên tai không chỉ là dự báo sớm hơn mà còn là tổ chức hành động trước khi thiệt hại xảy ra. Muốn vậy, các quốc gia cần kết hợp tiến bộ công nghệ với cơ chế thực thi rõ ràng, nguồn lực sẵn sàng và năng lực phối hợp hiệu quả. Đây cũng là hướng đi cần thiết để Việt Nam giảm thiểu thiệt hại do thiên tai và nâng cao khả năng chống chịu trước những rủi ro ngày càng phức tạp.