Khác với nguồn nhân lực phổ thông, các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực bán dẫn, AI và công nghệ cao cần nhiều năm tích lũy kiến thức, kinh nghiệm nghiên cứu và năng lực quản lý những dự án phức tạp. (Nguồn: Bộ Khoa học và Công nghệ)

Khác với nguồn nhân lực phổ thông, các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực bán dẫn, AI và công nghệ cao cần nhiều năm tích lũy kiến thức, kinh nghiệm nghiên cứu và năng lực quản lý những dự án phức tạp. Trong khi nguồn cung còn hạn chế, việc mở rộng đầu tư vào các ngành công nghệ chiến lược khiến các quốc gia và doanh nghiệp ngày càng phải cạnh tranh để thu hút đội ngũ này.

Đáng chú ý, cạnh tranh nhân tài không còn giới hạn ở tiền lương và ưu đãi tài chính, mà mở rộng sang điều kiện làm việc, quyền tự chủ chuyên môn và cơ hội phát triển sự nghiệp. Khả năng tiếp cận nguồn lực nghiên cứu, tham gia dự án quy mô lớn, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cùng các yếu tố như thủ tục cư trú, điều kiện sống và giáo dục cho con em, đều ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định lựa chọn nơi làm việc của chuyên gia. Trước thực tế đó, nhiều quốc gia điều chỉnh chính sách theo hướng xây dựng môi trường thuận lợi để nhân tài phát huy năng lực và gắn bó lâu dài.

Chuyển dịch chính sách

Kinh nghiệm của Singapore, Israel và Hàn Quốc cho thấy, chính sách nhân tài đang chuyển từ chú trọng tuyển dụng sang kết hợp thu hút, trọng dụng và giữ chân.

Singapore coi nhân tài quốc tế là nguồn lực quan trọng để phát triển các ngành công nghệ cao, với những chính sách riêng dành cho chuyên gia trình độ cao như Tech.Pass (từ năm 2021) và Overseas Networks and Expertise Pass (ONE Pass, từ năm 2023).

More from WVR
Bài toán nhân tài (Kỳ 1): Đổi mới đào tạo gắn với nhu cầu

Tech.Pass là chương trình visa/giấy phép lao động cao cấp do Cục Phát triển Kinh tế Singapore (EDB) khởi xướng nhằm thu hút các nhân tài công nghệ, chuyên gia kỹ thuật và nhà sáng lập nổi tiếng toàn cầu đến Singapore làm việc, khởi nghiệp hoặc giảng dạy. Chương trình này cho phép người sở hữu tự do chuyển đổi giữa các vai trò như làm việc cho nhiều công ty, điều hành hoặc đầu tư vào các công ty khởi nghiệp (start-up), làm cố vấn hoặc giảng dạy tại các cơ sở giáo dục địa phương.

ONE Pass là giấy phép lao động cá nhân hóa cao cấp do Bộ Nhân lực Singapore (MOM) quản lý, được thiết kế nhằm thu hút các nhân tài hàng đầu thế giới trong các lĩnh vực như kinh doanh, nghệ thuật, văn hóa, thể thao, khoa học, công nghệ và học thuật. ONE.Pass cho phép người sở hữu đồng thời làm việc cho nhiều doanh nghiệp hoặc thành lập doanh nghiệp mà không phải xin lại giấy phép khi thay đổi công việc. Tháng 3/2026, chính phủ Singapore công bố kế hoạch triển khai diện ONE Pass dành riêng cho AI và công nghệ từ tháng 1/2027, thay thế Tech.Pass.

Theo Bộ Nhân lực Singapore, số người sở hữu ONE.Pass tăng từ khoảng 3.600 người cuối năm 2023 lên 8.500 người cuối năm 2025. Dù chưa phản ánh trực tiếp khả năng giữ chân nhân tài trong dài hạn, số liệu này cho thấy việc giảm rào cản hành chính và mở rộng quyền lựa chọn nghề nghiệp có thể trở thành lợi thế quan trọng trong cạnh tranh nhân tài quốc tế.

Israel lại xây dựng được hệ sinh thái công nghệ có sự gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp khởi nghiệp, tập đoàn công nghệ, quỹ đầu tư và tổ chức nghiên cứu. Thay vì chủ yếu dựa vào ưu đãi tuyển dụng, Israel tạo nhiều cơ hội để chuyên gia phát triển công nghệ, thương mại hóa ý tưởng và thành lập doanh nghiệp; thị trường vốn đầu tư mạo hiểm phát triển cho phép họ chuyển đổi linh hoạt giữa nghiên cứu, làm việc tại doanh nghiệp và khởi nghiệp.

Tuy nhiên, theo Cơ quan Đổi mới sáng tạo Israel, khoảng 8.300 lao động công nghệ cao đã rời nước này từ tháng 10/2023 đến tháng 7/2024 để lưu trú ở nước ngoài từ một năm trở lên, cho thấy ngay cả hệ sinh thái phát triển cũng phải đối mặt với thách thức giữ chân nhân tài.

Đại học Yonsei, lần đầu tiên lọt vào top 50 trong Bảng xếp hạng Đại học thế giới QS 2026. Đây là trường xuất sắc nhất trong số các trường đại học Hàn Quốc về thu hút sinh viên quốc tế và xây dựng mạng lưới nghiên cứu toàn cầu. (Nguồn: Chosun)

Hàn Quốc lại có hướng đi khác khi hỗ trợ các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp tuyển dụng nhà khoa học, chuyên gia có kinh nghiệm đang làm việc ở nước ngoài tham gia những dự án cụ thể trong nước. Theo thông báo tuyển chọn năm 2026, chương trình thu hút các nhà khoa học và chuyên gia nước ngoài Brain Pool, do Bộ Khoa học và Công nghệ Hàn Quốc cùng Quỹ Nghiên cứu quốc gia Hàn Quốc triển khai, dự kiến hỗ trợ khoảng 80 dự án, tối đa khoảng 350 triệu Won (khoảng 6,6 tỷ VNĐ) mỗi năm cho một dự án trong thời gian từ một đến ba năm.

Chương trình Brain Pool Plus (BP+) triển khai từ năm 2026 dự kiến lựa chọn khoảng năm tổ chức nghiên cứu, mỗi tổ chức được hỗ trợ tối đa 3 tỷ Won (khoảng 56,6 tỷ VNĐ) mỗi năm trong năm năm. Kinh phí không chỉ dành cho tuyển dụng và tiền lương, mà còn cho hoạt động nghiên cứu, điều kiện làm việc, chuyển nơi ở và giáo dục con em chuyên gia. Việc chuyển từ hỗ trợ cá nhân sang trao nguồn lực cho tổ chức sử dụng nhân tài cho thấy Hàn Quốc chú trọng hơn đến môi trường nghiên cứu dài hạn, dù hiệu quả thực tế của BP+ vẫn cần tiếp tục được đánh giá.

Điểm chung của ba trường hợp là hiệu quả chính sách không chỉ được quyết định bởi số lượng nhân tài thu hút được, mà còn phụ thuộc vào khả năng sử dụng, phát huy năng lực và tạo điều kiện để họ gắn bó lâu dài.

Những gợi ý với Việt Nam

Tại Việt Nam, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định yêu cầu xây dựng cơ chế, chính sách đặc biệt để thu hút, trọng dụng nhân tài trong và ngoài nước. Nghị định số 249/2025/NĐ-CP ngày 19/9/2025 của Chính phủ cho phép thỏa thuận tiền lương phù hợp với thị trường, thưởng theo kết quả công việc và trao quyền chủ động chuyên môn cho chuyên gia. Yêu cầu đặt ra hiện nay là bảo đảm các chính sách được thực hiện hiệu quả. Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể rút ra một số hàm ý như sau:

Thứ nhất, xây dựng cơ chế thu hút nhân tài linh hoạt, phù hợp với đặc thù của các ngành công nghệ chiến lược. Cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục thị thực, giấy phép lao động và cư trú đối với chuyên gia trình độ cao, nhất là trong lĩnh vực bán dẫn, AI và công nghệ cao; nghiên cứu cơ chế cho phép chuyên gia tham gia linh hoạt nhiều dự án nghiên cứu, tư vấn và đổi mới sáng tạo.

Chính sách cần ưu tiên chuyên gia đầu ngành, người có kinh nghiệm phát triển công nghệ và dẫn dắt dự án lớn, thay vì chỉ dựa vào bằng cấp hoặc chức danh. Đồng thời, cần phát huy mạng lưới chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài thông qua cả hình thức làm việc dài hạn và hợp tác theo dự án.

Thứ hai, đổi mới cơ chế đãi ngộ và sử dụng nhân tài theo hướng gắn quyền lợi với năng lực, kết quả và giá trị đóng góp. Các quy định về thỏa thuận tiền lương và thưởng theo kết quả tại Nghị định số 249/2025/NĐ-CP cần được cụ thể hóa thành cơ chế thực hiện thuận lợi tại các tổ chức sử dụng nhân tài.

Bên cạnh tiền lương, cần chú trọng hình thức đãi ngộ gắn với kết quả nghiên cứu và giá trị thương mại hóa công nghệ; trao quyền chủ động lớn hơn cho chuyên gia trong lựa chọn hướng nghiên cứu, tổ chức nhóm chuyên môn và sử dụng nguồn lực, đi đôi với trách nhiệm giải trình phù hợp.

Thứ ba, xây dựng môi trường làm việc và cơ hội phát triển sự nghiệp đủ sức giữ chân nhân tài trong dài hạn. Việt Nam cần tạo điều kiện để nhà khoa học, chuyên gia tham gia những nhiệm vụ công nghệ có ý nghĩa thực tiễn, được chủ trì dự án, phát triển sản phẩm và hưởng lợi từ thành quả nghiên cứu. Các chính sách hỗ trợ về nhà ở, chăm sóc sức khỏe, giáo dục cho con em và việc làm của người thân cũng cần được quan tâm, nhất là đối với chuyên gia quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài trở về.

Thứ tư, nâng cao năng lực của các tổ chức trực tiếp sử dụng nhân tài, gắn thu hút với những nhiệm vụ công nghệ cụ thể. Từ kinh nghiệm của Hàn Quốc, Việt Nam có thể lựa chọn một số trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ có năng lực để thí điểm cơ chế tuyển dụng đặc thù, đãi ngộ cạnh tranh và giao quyền chủ động trong sử dụng nhân tài.

Trong bối cảnh khuôn khổ chính sách đang từng bước được hoàn thiện, yêu cầu quan trọng đối với Việt Nam là chuyển các ưu đãi thành điều kiện làm việc và cơ hội phát triển thực chất, qua đó nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, từng bước làm chủ công nghệ và củng cố vị thế trong các ngành công nghệ chiến lược.

Ngoại giao nhân tài (Kỳ đầu): Kiến tạo lợi thế quốc gia Từ thị thực dành cho chuyên gia đến mạng lưới kết nối học giả và nhà khoa học toàn cầu, nhiều quốc gia đang đẩy ...

Ngoại giao nhân tài (Kỳ cuối): Từ kinh nghiệm quốc tế đến bài toán của Việt Nam Trong cuộc cạnh tranh nhân tài toàn cầu, lợi thế không chỉ đến từ chính sách đãi ngộ mà còn từ khả năng kết nối ...

Samsung Việt Nam khánh thành Trung tâm Phát triển nhân tài công nghệ cao Trung tâm Phát triển nhân tài công nghệ cao Samsung Innovation Campus rộng gần 1.000 m² được đưa vào hoạt động tại Thái Nguyên, tập ...

Học viện Tài chính trao bằng tốt nghiệp cho gần 3.400 sinh viên Ngày 16/8, Học viện Tài chính đã tổ chức lễ bế giảng và trao bằng tốt nghiệp cho gần 3.400 sinh viên khóa 60 hệ ...

Thu hút nhân tài gắn với trọng dụng, giao nhiệm vụ cụ thể và quyền hạn cần thiết Sáng 24/8, tại Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ ...