Đào tạo nhân tài công nghệ chiến lược cần gắn chặt với chiến lược phát triển công nghiệp và nhu cầu thực tế của nền kinh tế. (Nguồn: Vinuni)

Các ngành công nghệ chiến lược đang làm thay đổi cả quy mô và cơ cấu nhu cầu nhân lực. Ngành bán dẫn đang cần nhiều kỹ sư, chuyên gia trình độ cao cho sản xuất chip, thiết kế vi mạch và nghiên cứu; trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ cần chuyên gia thuật toán, dữ liệu, phần mềm, mà còn cần nhân lực biết kết hợp AI với điện tử, tự động hóa và sản xuất công nghiệp.

Nhân tài vì thế trở thành nguồn lực chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến vị trí của mỗi quốc gia trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, thách thức không chỉ là thiếu nhân lực, mà còn là khoảng cách giữa năng lực đào tạo và nhu cầu thực tế: Chương trình đào tạo ở nhiều cơ sở chưa theo kịp yêu cầu doanh nghiệp, nhất là kiến thức chuyên sâu và thực hành trên thiết bị hiện đại; mở rộng đào tạo thiếu định hướng dễ dẫn đến thừa nhân lực ở một số chuyên ngành nhưng thiếu chuyên gia ở các khâu then chốt.

Trước thực tế đó, nhiều quốc gia đang chuyển từ đào tạo dựa trên khả năng sẵn có của cơ sở giáo dục sang đào tạo xuất phát từ nhu cầu công nghiệp: Nhà nước xác định định hướng và hỗ trợ nguồn lực; doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình, cung cấp điều kiện thực hành và tuyển dụng; trường đại học, viện nghiên cứu đảm nhiệm phát triển năng lực chuyên môn và nghiên cứu chuyên sâu.

Kinh nghiệm quốc tế

Trên thực tế, mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ lựa chọn cách tiếp cận khác nhau tùy theo trình độ phát triển và thế mạnh công nghiệp, nhưng đều hướng tới giải quyết ba vấn đề cốt lõi: Đào tạo đúng nhu cầu, gắn học tập với nghiên cứu và thực tiễn sản xuất, đồng thời tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực công nghệ có tính chiến lược.

Thứ nhất, gắn đào tạo với nhu cầu thực tế của ngành công nghiệp, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò chủ động. Năm 2021, vùng lãnh thổ Đài Loan (Trung Quốc) ban hành quy định về hợp tác giữa doanh nghiệp và cơ sở giáo dục đại học trong các lĩnh vực trọng điểm, cho phép thành lập các học viện nghiên cứu chuyên ngành tại trường đại học công lập theo mô hình đồng đầu tư, trong đó doanh nghiệp đóng góp trên 50% kinh phí và tham gia xây dựng chương trình, triển khai nghiên cứu. Theo cơ quan quản lý giáo dục Đài Loan (Trung Quốc), sáu học viện nghiên cứu bán dẫn đã tuyển 483 học viên thạc sĩ và 80 nghiên cứu sinh tiến sĩ trong năm 2022.

Các doanh nghiệp còn cung cấp thiết bị, chuyên gia và cơ hội nghiên cứu: Theo báo cáo thường niên năm 2024 của Công ty TNHH sản xuất chất bán dẫn Đài Loan (TSMC), các chương trình hợp tác đào tạo bán dẫn của tập đoàn đã mở rộng tới 17 trường đại học với hơn 13.000 sinh viên tham gia. Nhờ doanh nghiệp trực tiếp chia sẻ trách nhiệm, hệ thống giáo dục ở vùng lãnh thổ Đài Loan (Trung Quốc) thích ứng nhanh với nhu cầu công nghiệp và gắn kết đào tạo, nghiên cứu với việc làm.

Mạng lưới đào tạo Microtec Academy phục vụ ngành vi điện tử của Đức. (Nguồn: FBH/MBAUMBACH)

Thứ hai, kết hợp đào tạo với nghiên cứu ứng dụng và sản xuất để nâng cao năng lực thực hành và làm chủ công nghệ. Nếu kinh nghiệm của Đài Loan (Trung Quốc) nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong định hướng và tổ chức đào tạo, thì Đức cho thấy một khía cạnh bổ trợ quan trọng: Muốn nhân lực đáp ứng được yêu cầu công nghệ ngày càng cao, đào tạo cần gắn chặt với nghiên cứu ứng dụng và môi trường sản xuất thực tế.

Đức có hệ thống viện nghiên cứu ứng dụng phát triển, kết nối trường đại học với doanh nghiệp. Trong lĩnh vực vi điện tử, Liên minh cơ sở nghiên cứu vi điện tử Đức (FMD) tập hợp 15 viện thuộc hệ thống Fraunhofer và Leibniz với hơn 5.400 nhân sự, cung cấp hạ tầng nghiên cứu và thử nghiệm phục vụ doanh nghiệp. Qua các dự án ứng dụng, kỹ sư và nhà nghiên cứu trẻ được tiếp cận thiết bị hiện đại và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn.

Đức cũng chú trọng đào tạo linh hoạt cho nhiều trình độ: Từ tháng 11/2024, dự án skills4chips xây dựng mạng lưới đào tạo Microtec Academy phục vụ ngành vi điện tử, hướng tới cả người lao động chuyển đổi nghề nghiệp, kỹ sư cần cập nhật kỹ năng và chuyên gia muốn nâng cao trình độ.

Thứ ba, bên cạnh việc bảo đảm chất lượng và tính thực tiễn của đào tạo, một bài toán khác là phân bổ nguồn lực như thế nào để hình thành đội ngũ chuyên gia trong những lĩnh vực có ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Hàn Quốc là trường hợp đáng chú ý về cách lựa chọn lĩnh vực ưu tiên và đầu tư có trọng điểm.

Hàn Quốc chủ động chọn bán dẫn và AI làm lĩnh vực trọng điểm, tập trung vào các chuyên ngành công nghệ cao như thiết kế bán dẫn AI, bộ xử lý thần kinh và phần mềm bán dẫn. Từ năm 2023, Bộ Khoa học và Công nghệ thông tin Hàn Quốc hỗ trợ các chương trình sau đại học chuyên sâu tại Đại học Quốc gia Seoul, Đại học Hanyang và KAIST.

Năm 2025, Hàn Quốc triển khai chương trình phát triển nhân tài bán dẫn AI, trong đó doanh nghiệp và trường đại học cùng xây dựng nội dung nghiên cứu, đào tạo; tháng 9/2025, Phòng thí nghiệm đổi mới sáng tạo bán dẫn AI tại Đại học Yonsei bắt đầu hoạt động với mục tiêu đào tạo hơn 110 thạc sĩ, tiến sĩ trong sáu năm, mỗi phòng thí nghiệm được hỗ trợ tối đa 2 tỷ Won/năm. Kinh nghiệm này cho thấy giá trị của lựa chọn trọng tâm, trọng điểm và đầu tư dài hạn gắn với nghiên cứu, nhu cầu doanh nghiệp.

Hàm ý với Việt Nam

Đối với Việt Nam, phát triển nhân tài công nghệ chiến lược là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Quyết định số 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 đã đặt mục tiêu cụ thể về nhân lực cho các ngành công nghiệp mũi nhọn đến năm 2030, song, để hiện thực hóa, vấn đề không chỉ là quy mô, mà còn là chất lượng và cơ cấu nhân lực. Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể rút ra một số hàm ý:

Thứ nhất, đào tạo xuất phát từ nhu cầu của các ngành công nghệ chiến lược thay vì khả năng sẵn có. Cần có cơ chế dự báo nhu cầu nhân lực theo ngành, trình độ và công đoạn của chuỗi giá trị; phân biệt nhân lực thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm thử bán dẫn với chuyên gia nghiên cứu công nghệ lõi; xác định những lĩnh vực Việt Nam có thể tham gia và tạo lợi thế trong từng giai đoạn.

Thứ hai, thúc đẩy doanh nghiệp tham gia thực chất. Hợp tác doanh nghiệp - nhà trường ở Việt Nam đã mở rộng, song nhiều nơi vẫn dừng ở thực tập, tuyển dụng hoặc tài trợ học bổng. Doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào việc xác định mục tiêu, xây dựng chương trình, đầu tư cơ sở vật chất và tổ chức nghiên cứu. Việt Nam có thể nghiên cứu cơ chế đồng tài trợ giữa nhà nước, doanh nghiệp và trường đại học cho các chương trình chuyên sâu, nhất là trong lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn như bán dẫn; khuyến khích doanh nghiệp cử chuyên gia giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu và đặt hàng đào tạo. Chuyển từ hợp tác hỗ trợ sang cùng đầu tư, chia sẻ trách nhiệm sẽ tạo gắn kết lâu dài giữa hai bên.

Thứ ba, nâng cao năng lực đào tạo thông qua hệ thống nghiên cứu ứng dụng và cơ sở thực hành công nghệ cao. Quyết định số 1017/QĐ-TTg đã định hướng hình thành, nâng cấp bốn phòng thí nghiệm bán dẫn dùng chung cấp quốc gia và các phòng thí nghiệm tại khoảng 18 cơ sở giáo dục đại học công lập. Cần có cơ chế chia sẻ hạ tầng nghiên cứu giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, tránh đầu tư phân tán, trùng lặp.

Thứ tư, tập trung nguồn lực phát triển nhân tài trình độ cao trong lĩnh vực ưu tiên. Với nguồn lực hạn chế, Việt Nam khó phát triển đồng thời đào tạo chuyên sâu ở mọi lĩnh vực công nghệ mới, do đó cần chọn một số ngành và cơ sở có thế mạnh để đầu tư, như cách Hàn Quốc làm với bán dẫn AI.

Nhìn chung, đào tạo nhân tài công nghệ chiến lược cần gắn chặt với chiến lược phát triển công nghiệp và nhu cầu thực tế của nền kinh tế. Chuyển từ đào tạo theo khả năng cung ứng sang đào tạo theo nhu cầu, với sự tham gia của doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu, không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt của các ngành bán dẫn, AI và công nghệ cao, mà còn tạo nền tảng để Việt Nam hình thành đội ngũ nhân tài làm chủ công nghệ và nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Bài toán nhân tài (Kỳ 2): Thu hút, sử dụng và giữ chân nhân tài

Ngoại giao nhân tài (Kỳ đầu): Kiến tạo lợi thế quốc gia Từ thị thực dành cho chuyên gia đến mạng lưới kết nối học giả và nhà khoa học toàn cầu, nhiều quốc gia đang đẩy ...

Ngoại giao nhân tài (Kỳ cuối): Từ kinh nghiệm quốc tế đến bài toán của Việt Nam Trong cuộc cạnh tranh nhân tài toàn cầu, lợi thế không chỉ đến từ chính sách đãi ngộ mà còn từ khả năng kết nối ...

Để kiều bào không chỉ đơn thuần là 'người gửi kiều hối' mà phải trở thành những nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu Ông Steve Bùi, Chủ tịch Tập đoàn Delta E&C, Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp Việt-Trung nhận thấy, Việt Nam đã có những bước đi ...

Chương trình hành động của Chính phủ về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn Nghị quyết số 336/NQ-CP ngày 23/10/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 105-KL/TW về thu hút và ...

Đề xuất loạt ưu đãi đặc biệt để thu hút, trọng dụng nhân tài Bộ Nội vụ đề xuất miễn thuế thu nhập cá nhân trong 5 năm đối với tiền lương, tiền thưởng của nhân tài và cộng ...