Đền Bạch Mã - di sản linh thiêng giữa lòng Hà Nội

Đền Bạch Mã nằm tại khu vực trung tâm phố cổ, có đông du khách ghé thăm. (Ảnh: Nguyễn Huy)

Là nơi trấn giữ phía Đông kinh thành Thăng Long xưa, đền Bạch Mã mang vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm, cùng nhiều câu chuyện văn hóa - lịch sử gắn liền với Thủ đô Hà Nội.

Đền Bạch Mã tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, giữa khu phố tấp nập người qua lại. Bước chân qua cổng đền, du khách sẽ đi vào không gian tĩnh mịch, trong lành, tách biệt hẳn với sự ồn ào, nhộn nhịp bên ngoài.

Đây là nơi nhiều người dân, du khách lựa chọn ghé đến trong những ngày đầu năm mới Bính Ngọ 2026 để cầu bình an, may mắn.

Trong các di tích thuộc "tứ trấn", đền Bạch Mã trấn phía Đông, được xây dựng sớm hơn cả. Ngôi đền thờ thần Long Đỗ, vị thần gắn với núi Nùng, nơi tiếp nhận khí thiêng của sông núi kinh đô.

Theo tài liệu của Ban quản lý đền Bạch Mã, thời nước ta bị nhà Đường ở phương Bắc đô hộ, viên quan Cao Biền từng đắp thành Đại La nhưng đất liên tục sụt lở.

Thấy thần Long Đỗ hiện lên linh hiển, Cao Biền hoảng sợ, lập tức dùng bùa phép và chôn đồng sắt nhằm trấn yểm long mạch. Nhưng ngay trong đêm, sấm sét nổi lên, đánh tan mọi thứ. Biết không thể khuất phục được vị thần linh thiêng nước Nam, hắn bèn lập đền thờ, cầu xin sự phù hộ.

Đền Bạch Mã còn gắn với truyền thuyết dựng thành của vua Lý Thái Tổ. Năm 1010, nhà vua dời đô từ Hoa Lư về Đại La. Khi xây dựng kinh thành Thăng Long, công trình nhiều lần hoàn thành rồi lại sụp đổ.

Vua bèn sai người tới đền cầu thần, chợt thấy một con ngựa trắng từ trong đền phi ra. Ngựa đi một vòng quanh khu đất, đến đâu in dấu chân đến đó rồi quay trở lại đền và biến mất. Nhà vua theo những dấu chân ấy cho đắp thành thì công trình không còn đổ sập, vì thế phong thần làm Thành hoàng Thăng Long.

Trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt là đợt tôn tạo lớn vào năm 1839, ngôi đền hiện nay mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn với bố cục hài hòa trên một trục chính. Điểm độc đáo là hệ thống mái vòm “vỏ cua” nối liền các tòa nhà, tạo nên không gian liên hoàn, rộng rãi và thoáng đãng.

Phương đình nổi bật với hoa văn và mảng chạm tinh xảo. Khu đại bái có bộ khung gỗ "chồng rường, giá chiêng", trang trí họa tiết mây lửa, hoa lá.

Cung cấm đặt tượng thần Long Đỗ ngồi uy nghi trên ngai, lưng thẳng, đầu đội mũ bình thiên, toàn thân phủ vải đỏ, chỉ để lộ gương mặt. Tượng ngựa trắng ở khu vực trung cung trong tư thế đứng. Đai, cương, yên ngựa sơn son thếp vàng, biểu trưng cho uy linh của vị thần thiêng.

Gắn với truyền thuyết dựng thành, đền Bạch Mã giữ vị trí linh thiêng trấn giữ phía Đông Thăng Long. Cùng với đền Voi Phục (trấn Tây), đền Quán Thánh (trấn Bắc) và đền Kim Liên (trấn Nam), 4 ngôi đền hợp thành "Thăng Long tứ trấn", bảo vệ kinh thành xưa.

Đền Bạch Mã ở vị trí đắc địa trong khu phố cổ, thu hút nhiều du khách nước ngoài ghé thăm khi đặt chân đến Hà Nội.

Chị Carotta, 33 tuổi, đến từ Italy chia sẻ: "Tôi biết đến ngôi đền qua mạng xã hội và hướng dẫn viên. Kiến trúc ở đây khác hoàn toàn so với nhà thờ ở đất nước tôi. Đây là một trải nghiệm văn hóa thú vị trong chuyến đi".

Hiện đền Bạch Mã còn lưu giữ 15 bia cổ. Nội dung các bia đề cập đến sự tích của đền và thần, nghi lễ cúng thần, các lần trùng tu tôn tạo. Đền có đồ lễ bộ, gồm các vũ khí thời cổ như kích, đao, thương, câu liêm... được sơn son thếp vàng, chạm khắc tinh xảo.

Ngoài các lư hương đồng, bình đồng, tượng người, trong đền còn có cả tượng Phật. Chi tiết này thể hiện quan niệm "tam giáo đồng tôn" của dân gian.

Hằng năm vào tháng Hai âm lịch, đền mở hội với nghi lễ rước xuân và tục "vọt thổ ngưu" - dùng roi đánh vào trâu đất, biểu trưng cho tục "đả xuân ngưu" của cư dân nông nghiệp xưa. Nghi thức này mang ý nghĩa tiễn khí lạnh mùa đông, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Tục này có từ thời Lý Thái Tông (năm 1048) và còn duy trì đến thời Lê.

Anh Đặng Quốc Cường (48 tuổi, Thái Bình) đã nhiều lần ghé thăm đền Bạch Mã. Với anh, nơi đây là điểm đến quen thuộc, gửi gắm niềm tin và sự bình an.

"Tôi đến đền để cầu sức khỏe, công danh, tài lộc và bình an cho gia đình. Việc đi đền, chùa đã trở thành thói quen trong đời sống tâm linh của người Việt. Đền Bạch Mã đặc biệt hơn cả vì là 1 trong 4 ngôi đền linh thiêng thuộc Thăng Long tứ trấn”, anh Cường chia sẻ.

Bởi sự linh thiêng, mỗi dịp đầu năm mới, đền Bạch Mã đều đón một lượng lớn du khách trong và ngoài nước tới tham quan, cầu xin những điều tốt đẹp.