Di sản phương Đông trong dòng chảy đô thị

10 số 18. Di sản trong dòng chảy kinh tế đô thị

Ở Kyoto, di sản không nằm tách biệt trong những khu bảo tồn, mà hiện diện ngay trong không gian sinh hoạt của người dân. (Nguồn: Getty Images)

Từ Kyoto của Nhật Bản, Tây An của Trung Quốc đến Gyeongju của Hàn Quốc, mỗi đô thị lại có chiến lược riêng để giữ cho lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống. Có nơi chọn cách để di sản hòa vào đời sống hiện đại, có nơi biến lịch sử thành công nghiệp văn hóa và cũng có nơi chọn cách bảo tồn nguyên vẹn không gian cổ xưa.

Những khác biệt này không chỉ đến từ điều kiện lịch sử mà còn phản ánh cách mỗi địa phương lựa chọn con đường phát triển trong bối cảnh hiện nay.

Kyoto: Tích hợp di sản vào đời sống

Là cố đô của Nhật Bản trong hơn một nghìn năm, Kyoto lưu giữ một hệ thống đền chùa, khu phố và kiến trúc truyền thống dày đặc. Đến nay, thành phố này vẫn được xem là trung tâm văn hóa tiêu biểu, nơi nhiều giá trị lịch sử tiếp tục được duy trì trong đời sống thường ngày.

Ở Kyoto, di sản không nằm tách biệt trong những khu bảo tồn, mà hiện diện ngay trong không gian sinh hoạt của người dân. Những ngôi nhà gỗ, những con phố nhỏ, hay các thực hành như trà đạo, mặc kimono và những nghề thủ công... vẫn được duy trì như một phần quen thuộc của đời sống đô thị. Di sản, vì thế, không tách khỏi đời sống, mà tồn tại như một phần của sinh hoạt hằng ngày.

Chính từ nền tảng đó, vai trò của chính quyền được đặt theo một cách khác. Thay vì trực tiếp “làm di sản”, thành phố tập trung tạo điều kiện để những thực hành này có thể tiếp tục. Các quy định về chiều cao công trình, màu sắc, vật liệu hay hình thức mặt tiền được đưa ra không phải để “đóng khung”, mà để giữ cho tổng thể khu phố không bị phá vỡ khi người dân sửa chữa hoặc xây dựng.

Song song với đó là các chính sách hỗ trợ cụ thể: Hỗ trợ tài chính để tu sửa nhà cổ, tư vấn kỹ thuật để giữ lại cấu trúc truyền thống và các chương trình bảo tồn nghề nhằm duy trì sinh kế cho người dân. Nhờ vậy, việc gìn giữ di sản không trở thành gánh nặng mà gắn trực tiếp với đời sống và thu nhập.

Cách làm này tạo ra một khác biệt quan trọng. Di sản không được bảo vệ bằng việc tách ra khỏi cuộc sống, mà được duy trì thông qua chính cách cuộc sống vận động. Những gì còn lại ở Kyoto không chỉ là các công trình xưa cũ, mà còn là một hệ sinh hoạt vẫn tiếp tục vận hành trong không gian lịch sử được gìn giữ.

Tây An: Đưa lịch sử thành sản phẩm văn hóa

Một trong những điểm nổi bật của Tây An là sự phát triển của kinh tế ban đêm. (Nguồn: CGTN)

Tây An từng là kinh đô của nhiều triều đại lớn trong lịch sử Trung Hoa, đồng thời là điểm khởi đầu của Con đường tơ lụa. Với nền tảng di sản phong phú, thành phố này lựa chọn một hướng đi khác: Đóng gói lịch sử đưa vào thị trường kinh tế như một sản phẩm văn hóa có thể trải nghiệm.

Thay vì chỉ trưng bày những gì sẵn có, Tây An chủ động tái hiện lịch sử trong các không gian được thiết kế mới theo chủ đề. Trong đó có các khu phố mang phong cách triều Đường, các tuyến đi bộ, hay các tổ hợp văn hóa - giải trí được xây dựng đồng bộ, kết hợp kiến trúc, ánh sáng, âm thanh và biểu diễn. Quá khứ được kể lại không chỉ thông qua cảnh quan, mà còn bằng trải nghiệm.

Chính quyền từ trung ương tới địa phương có quy hoạch và đầu tư chiến lược đối với di sản của đất nước, dân tộc; lựa chọn những giai đoạn lịch sử tiêu biểu, xây dựng câu chuyện, rồi chuyển hoá thành các sản phẩm cụ thể có thể khai thác. Đồng thời, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia vận hành, tận dụng không gian di sản để trở thành một phần của hệ thống kinh tế - dịch vụ.

Một trong những điểm nổi bật là sự phát triển của kinh tế ban đêm. Tại đây, các yếu tố lịch sử được đưa vào hoạt động ẩm thực, mua sắm và biểu diễn, tạo thành một chuỗi trải nghiệm kéo dài từ ngày sang đêm. Du khách không chỉ tham quan di tích mà còn tham gia những hoạt động có kịch bản, được dàn dựng công phu.

Ở Tây An, lịch sử vì thế không chỉ được bảo tồn, mà trở thành một phần của thị trường dịch vụ và công nghiệp văn hoá. Việc đưa lịch sử ra thị trường giúp Tây An tạo ra sức hút lớn về kinh tế, nhưng cũng cho thấy một cách tiếp cận khác: Quá khứ có thể được “tổ chức lại” để phù hợp với nhu cầu hiện đại.

Gyeongju: Đô thị như “bảo tàng sống”

Khác với Kyoto và Tây An, Gyeongju chọn cách bảo tồn tối đa không gian lịch sử ở quy mô rộng. (Nguồn: Travel Stained)

Gyeongju là kinh đô cổ của vương triều Silla, tồn tại trong gần một thiên niên kỷ. Thành phố này sở hữu mật độ di tích dày đặc, từ lăng mộ, đền chùa đến các khu khảo cổ trải rộng trong không gian đô thị. Khác với Kyoto và Tây An, Gyeongju chọn cách bảo tồn tối đa không gian lịch sử ở quy mô rộng. Ở đây, câu chuyện bảo tồn không dừng ở bảo vệ từng công trình mà còn giữ cho cả khu vực với cấu trúc, cảnh quan gần như nguyên vẹn.

Thay vì chỉ khoanh vùng từng điểm di tích, chính quyền xác định các vùng lõi và vùng đệm, rồi áp dụng các quy định riêng cho từng khu. Các khu lõi di sản bị giới hạn về chiều cao công trình, mật độ xây dựng và hình thức kiến trúc. Những khu vực xung quanh cũng được kiểm soát để tránh phá vỡ tổng thể. Nhờ đó, nhiều khu vực ở Gyeongju vẫn giữ được diện mạo gần với quá khứ. Không gian đô thị tạo cảm giác liền mạch, nơi các yếu tố lịch sử không bị tách rời, mà tồn tại trong cùng một bối cảnh.

Tuy nhiên, việc kiểm soát chặt cũng đi kèm với những giới hạn và ràng buộc rõ rệt, đặc biệt với người dân sinh sống trong khu vực.

Hoạt động xây dựng và cải tạo bị hạn chế, ảnh hưởng đến đời sống cư dân. Vì vậy, bên cạnh bảo tồn, chính quyền cũng phải triển khai song song các chính sách hỗ trợ, từ bồi thường, điều chỉnh quy hoạch đến phát triển du lịch, để đảm bảo sinh kế và điều kiện sống cho người dân.

Khi đặt cạnh Kyoto và Tây An, có thể thấy Gyeongju chọn một hướng đi thận trọng hơn, đưa việc giữ gìn không gian lịch sử lên hàng đầu. Trong cách tiếp cận này, di sản không đi theo hướng phát triển cùng dòng chảy hiện đại hay thị trường hóa, mà được bảo tồn nguyên vẹn tối đa trong lòng đô thị hiện đại.

Câu chuyện Việt Nam

10.18. Di sản phương Đông trong dòng chảy kinh tế đô thị

Hoạt động biểu diễn Nhã nhạc đang được tiếp cận gần gũi hơn với công chúng. (Nguồn: TTXVN)

Ở Việt Nam, câu chuyện này cũng đang được triển khai rõ nét hơn tại Huế, kinh đô của triều Nguyễn trong hơn một thế kỷ.

Không chỉ là nơi lưu giữ quần thể di tích cung đình, Huế còn mang trong mình một hệ thống giá trị văn hóa rộng lớn, từ kiến trúc, âm nhạc đến lối sống và không gian đô thị đặc trưng.

Những năm gần đây, Huế không chỉ dừng lại ở việc trùng tu di tích mà còn bắt đầu thử nghiệm nhiều cách đưa di sản vào đời sống. Các kỳ lễ hội, hoạt động biểu diễn Nhã nhạc, không gian đi bộ ban đêm, hay các chương trình trải nghiệm văn hóa cung đình cho thấy di sản đang được “mở ra” theo những cách gần gũi hơn với công chúng. Bên cạnh đó, việc khai thác các tuyến tham quan, dịch vụ du lịch và các sản phẩm văn hóa cũng đang được đẩy mạnh, từng bước hình thành một hệ sinh thái kinh tế xoay quanh di sản.

Định hướng phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2050 đặt Huế vào vị thế một đô thị trực thuộc Trung ương mang bản sắc di sản, văn hóa và sinh thái đặc trưng. Trong định hướng đó, bảo tồn giá trị cố đô không còn chỉ dừng ở việc gìn giữ di sản, mà ngày càng gắn chặt với mục tiêu phát triển bền vững và khai thác các giá trị văn hóa như một nguồn lực cho tăng trưởng. Du lịch, công nghiệp văn hóa và các ngành dịch vụ vì vậy được kỳ vọng sẽ trở thành động lực quan trọng, góp phần định hình mô hình phát triển đặc thù của Huế trong giai đoạn mới.

Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình phát triển, việc gắn di sản với du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa mở ra nhiều cơ hội, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu về cách tổ chức và khai thác hợp lý. Khi di sản bước vào đời sống hiện đại, câu hỏi không còn chỉ là giữ gìn hay khai thác, mà là làm thế nào để những giá trị của quá khứ tiếp tục có ý nghĩa trong hiện tại và tương lai.