Tò he Việt Nam: Nặn hình di sản, gửi gắm bản sắc Việt ra thế giới

Giữa guồng quay của công nghệ và đồ chơi hiện đại, tò he, món quà quê mộc mạc làm từ bột nếp, vẫn âm thầm giữ một vị trí đặc biệt trong lòng di sản Việt. Không chỉ là thức quà của ký ức, những nhân vật tò he nhỏ bé đang trở thành những đại sứ văn hóa, mang câu chuyện dân gian và sự tài hoa của người Việt bước ra thế giới.

Hai tháng Hè ý nghĩa cùng nghệ thuật hát bội Giữ lửa Tuồng trên phố cổ Hà Nội Nghệ thuật sơn mài dưới góc nhìn của người trẻ

Tò he Việt Nam: Nặn hình di sản, gửi gắm hồn Việt ra thế giới

Mỗi chiếc tò he được hoàn thiện là một câu chuyện văn hóa được gửi gắm qua đôi bàn tay khéo léo của nghệ nhân. (Ảnh: Fanpage Nghệ nhân Đặng Văn Hậu)

Dưới bàn tay nhào nặn tài hoa của nghệ nhân, những vắt bột vô tri bỗng chốc hóa thành những hình hài sinh động. Sự tinh tế trong cách phối màu và khả năng kể chuyện bằng hình ảnh đã biến tò he thành nhịp cầu kết nối các thế hệ, giúp giá trị văn hóa truyền thống hiện diện đầy sống động trong nhịp sống đương đại.

Di sản văn hóa Việt

Minh Phương thích thú khi trải nghiệm sản phẩm tò he từ nghệ nhân. (Ảnh: Nguyễn Hoa)

Khởi nguồn từ những hình "chim cò" dùng làm lễ vật dâng cúng tại các phiên chợ quê Bắc Bộ, tò he qua thời gian đã phát triển thành một thế giới hình tượng phong phú, từ những con vật mộc mạc chốn đồng quê như trâu, gà, lợn đến các nhân vật thần thoại, lịch sử như Thánh Gióng, Tôn Ngộ Không hay ông Tiến sĩ vinh quy bái tổ.

Điều làm nên nét đặc biệt độc nhất vô nhị của tò he chính là tính độc bản và nghệ thuật trình diễn trực quan sinh động; không cần khuôn đúc, người nghệ nhân có thể biến hóa các vắt bột thành một tác phẩm hoàn chỉnh chỉ trong vài phút ngay trước mắt người xem.

More from WVR
Te Tò He: Kể câu chuyện văn hóa thông qua trải nghiệm thị giác sống động

Giá trị văn hóa và nghệ thuật của sản phẩm còn nằm ở chất liệu hoàn toàn sinh học, kết hợp giữa bột gạo nếp mịn với các màu nhuộm thuần tự nhiên từ củ nghệ, quả gấc, lá riềng và tro bếp. Sự kết hợp này mang đậm triết lý tiêu dùng xanh, phản ánh tư duy duy mỹ và sự sáng tạo đúc kết qua nhiều thế kỷ của cha ông ta.

Chính sức hút mộc mạc nhưng đầy chiều sâu ấy đã trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho thế hệ trẻ hôm nay trong việc gìn giữ và lan tỏa giá trị bản địa.

Bạn Minh Phương, thuộc nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền đang ấp ủ dự án quảng bá tò he chia sẻ: "Tò he không đơn thuần là món đồ chơi vỉa hè, mà là một loại 'hình nghệ thuật mang linh hồn dân gian rực rỡ' mà người trẻ có thể định hình bằng đôi tay và thấu cảm bằng tâm hồn. Là những người làm truyền thông tương lai, chúng mình muốn dùng góc nhìn hiện đại để giải mã di sản, biến bột nếp quê hương thành những trải nghiệm không rào cản ngôn ngữ để đưa văn hóa Việt Nam chạm đến trái tim du khách quốc tế".

Giữ hồn cốt truyền thống

Những mẫu tò he đầy màu sắc do nghệ nhân Đặng Văn Hậu sáng tạo, kết hợp kỹ thuật nặn truyền thống với các hình tượng gần gũi hơn với công chúng hiện đại. (Ảnh: Fanpage Nghệ nhân Đặng Văn Hậu)

Trong bối cảnh các sản phẩm giải trí hiện đại ngày càng đa dạng, nhiều nghề thủ công truyền thống đang đứng trước bài toán thích nghi để tồn tại và phát triển. Với nghệ thuật tò he cũng vậy, việc đổi mới là điều cần thiết, nhưng đổi mới như thế nào để không đánh mất bản sắc lại là câu chuyện được những người làm nghề đặc biệt quan tâm.

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu, một trong những nghệ nhân trẻ đang gắn bó với nghề nặn tò he truyền thống của làng Xuân La (huyện Phú Xuyên, Hà Nội), đồng thời là người thường xuyên tham gia các hoạt động biểu diễn, trải nghiệm và quảng bá văn hóa dân gian tại nhiều sự kiện trong nước, cho rằng một nghề truyền thống chỉ có thể sống bền vững khi biết đồng hành cùng cuộc sống đương đại. Tuy nhiên, sự thích ứng không đồng nghĩa với việc từ bỏ những giá trị cốt lõi đã làm nên bản sắc của nghề qua nhiều thế hệ.

Theo anh, bên cạnh các hình tượng truyền thống như tứ linh, 12 con giáp hay những nhân vật dân gian quen thuộc, người nghệ nhân ngày nay có thể sáng tạo thêm các mẫu tò he lấy cảm hứng từ nhân vật hoạt hình, linh vật sự kiện hoặc những biểu tượng văn hóa đương đại gần gũi với giới trẻ. Dù vậy, kỹ thuật nặn thủ công, chất liệu bột nếp và tinh thần dân gian vẫn luôn là những yếu tố cần được gìn giữ.

More from WVR
Hồn Đất Việt: Sinh viên trẻ góp sức bảo tồn nghệ thuật Tò he

"Muốn một nghề truyền thống tồn tại thì phải biết thích ứng với cuộc sống đương đại. Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là đánh mất bản sắc", nghệ nhân Đặng Văn Hậu nhấn mạnh.

Không chỉ dừng lại ở việc làm mới hình tượng, nhiều nghệ nhân cũng đang tìm cách đưa tò he đến gần hơn với công chúng thông qua các không gian trải nghiệm văn hóa, trường học, bảo tàng, điểm du lịch và các hoạt động giao lưu quốc tế. Khi được trực tiếp quan sát hoặc tự tay nặn nên một sản phẩm, người tham gia sẽ hiểu sâu sắc hơn về giá trị của nghề và những câu chuyện văn hóa ẩn sau mỗi tác phẩm.

Đối với thế hệ trẻ, công nghệ cũng đang mở ra những cơ hội mới cho việc bảo tồn và lan tỏa di sản. Bạn Minh Phương cho rằng, các nền tảng số có thể trở thành cầu nối hiệu quả giữa những giá trị truyền thống và công chúng hiện đại.

"Chúng mình tin rằng người trẻ hoàn toàn có thể tiếp cận di sản theo những cách mới mẻ hơn. Một video ngắn về quá trình nặn tò he, một triển lãm tương tác hay một chiến dịch truyền thông sáng tạo đều có thể khiến các giá trị truyền thống trở nên gần gũi hơn. Điều quan trọng là phải kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ mà thế hệ hôm nay có thể cảm nhận và đồng hành", bạn Minh Phương chia sẻ.

Giữa những chuyển động không ngừng của thời đại, tò he vẫn đang tìm cho mình những cách thức mới để hiện diện trong đời sống đương đại. Đó không chỉ là hành trình bảo tồn một nghề thủ công dân gian, mà còn là nỗ lực đưa những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục sống động trong tâm thức của các thế hệ tương lai.

Khát vọng giữ gìn di sản

Không chỉ là ký ức tuổi thơ, tò he đang trở thành trải nghiệm văn hóa được nhiều bạn trẻ quan tâm và yêu thích (Ảnh: Fanpage Nghệ nhân Đặng Văn Hậu)

Đằng sau mỗi chú tò he nhỏ bé là câu chuyện của những con người đã dành cả tuổi trẻ và niềm đam mê để gìn giữ một nghề truyền thống có lịch sử hàng trăm năm. Với họ, tò he không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần ký ức, một phần bản sắc văn hóa cần được trao truyền cho thế hệ tiếp theo.

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu cho biết, điều anh mong muốn nhất không phải là tất cả người trẻ đều trở thành nghệ nhân nặn tò he, mà là họ hiểu, yêu và tự hào về những giá trị văn hóa dân tộc. Bởi theo anh, chỉ khi có tình yêu với di sản, mỗi người mới có thể trở thành một mắt xích trong hành trình gìn giữ và lan tỏa những giá trị ấy.

"Tôi luôn tin rằng bất kỳ di sản nào cũng chỉ có thể tồn tại khi có thế hệ kế tiếp tiếp nhận và phát huy nó. Khi các bạn trẻ hiểu và yêu văn hóa truyền thống, các bạn sẽ trở thành những người gìn giữ di sản theo cách riêng của mình", anh chia sẻ.

More from WVR
Nghệ nhân tò he kể chuyện giữ nghề giữa thời đại số

Từ góc nhìn của những người trẻ, Minh Phương cũng cho rằng, việc bảo tồn di sản không còn là trách nhiệm riêng của nghệ nhân hay các nhà nghiên cứu văn hóa.

"Mỗi thế hệ đều có một cách đóng góp khác nhau. Nếu các nghệ nhân gìn giữ kỹ thuật và tinh thần của nghề thì người trẻ có thể góp phần kể lại những câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ truyền thông hiện đại. Chúng mình mong muốn nhiều bạn trẻ sẽ nhìn thấy ở tò he không chỉ là một món đồ chơi dân gian, mà là một phần bản sắc Việt Nam đáng tự hào", Minh Phương bày tỏ.

Trong tương lai, nghệ nhân Đặng Văn Hậu hy vọng sẽ có thêm nhiều chương trình giáo dục di sản, nhiều không gian trải nghiệm văn hóa và nhiều cơ hội giao lưu quốc tế để tò he có thể tiếp cận đông đảo công chúng hơn. Anh mong rằng, những hình tượng dân gian được nặn từ bột nếp sẽ không chỉ xuất hiện trong các lễ hội hay ký ức tuổi thơ, mà còn trở thành một sản phẩm văn hóa đặc sắc của Việt Nam trên bản đồ thế giới.

"Bởi với tôi, mỗi con tò he không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là một mảnh hồn Việt được gửi gắm qua đôi bàn tay người nghệ nhân", anh Hậu nói.

Hành trình của tò he hôm nay không chỉ được tiếp nối bởi những nghệ nhân làng nghề, mà còn bởi những người trẻ đang tìm cách kể lại câu chuyện văn hóa Việt bằng ngôn ngữ của thời đại. Và có lẽ, chính sự gặp gỡ giữa truyền thống và đổi mới ấy sẽ tạo nên sức sống bền bỉ cho những chú tò he trên chặng đường vươn xa trong tương lai.