Sau 40 năm Đổi mới, hội nhập quốc tế của Việt Nam đã chuyển từ mở cửa, tham gia sang chủ động, tích cực hội nhập đầy đủ, sâu rộng hơn, đồng thời từng bước đóng góp vào việc định hình các khuôn khổ và luật chơi quốc tế.
Không gian đối ngoại cũng mở rộng nhanh chóng. Bên cạnh chính trị, an ninh và kinh tế, ngày càng nhiều vấn đề về khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, môi trường, năng lượng, dữ liệu và các thách thức an ninh phi truyền thống trở thành nội dung thường xuyên của công tác đối ngoại.
Trong khi đó, cạnh tranh chiến lược, cọ xát thương mại và các thách thức xuyên quốc gia ngày càng đan xen. Một vấn đề đối ngoại hôm nay hiếm khi chỉ thuộc về một lĩnh vực. Người làm công tác đối ngoại vì vậy không chỉ cần hiểu quan hệ quốc tế mà phải có khả năng tiếp cận các vấn đề liên ngành, nhận diện xu hướng và kết nối tri thức chuyên môn với yêu cầu bảo vệ cao nhất lợi ích quốc gia, dân tộc.
 |
| Ông Nguyễn Việt Anh, Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ, Bộ Ngoại giao. (Ảnh TGCC) |
Những thay đổi trong khung chính sách gần đây càng làm rõ yêu cầu này.
Nghị quyết số 292/NQ-CP ngày 23/9/2025 của Chính phủ xác định mục tiêu xây dựng ngành Ngoại giao toàn diện, hiện đại, chuyên nghiệp; đồng thời định hướng phát triển mạng lưới Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài lên khoảng 115 cơ quan vào năm 2030 và khoảng 150 cơ quan vào năm 2045.
Nghị quyết số 250/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế và Nghị định số 258/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết số 250/2025/QH15 cũng bổ sung các cơ chế, chính sách nhằm phát huy nguồn lực, nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế.
Nhìn từ góc độ tổ chức cán bộ, những định hướng đó đặt ra một yêu cầu rất cụ thể: dự báo nguồn nhân lực không thể chỉ là dự báo số lượng.
Cần bao nhiêu người chỉ là một phần của bài toán. Những câu hỏi khó hơn là: Chúng ta sẽ cần những năng lực gì trong 5 năm, 10 năm tới? Những lĩnh vực nào phải chuẩn bị chuyên gia ngay từ bây giờ? Cán bộ cần được tuyển chọn, đào tạo, luân chuyển và sử dụng như thế nào? Nói cách khác, tư duy về nguồn nhân lực đối ngoại cần chuyển mạnh từ bảo đảm “đủ người” sang có “đúng người”.
Ba không gian nhân lực, những yêu cầu khác nhau
Nguồn nhân lực làm công tác đối ngoại, hội nhập quốc tế hiện nay không phải một khối đồng nhất. Bộ Ngoại giao, các bộ, ngành Trung ương và địa phương có những thế mạnh, đồng thời có những khoảng trống năng lực khác nhau.
Đối với Bộ Ngoại giao, nền tảng nhân lực tương đối dồi dào và được đào tạo bài bản. Hiện Bộ có khoảng 2.200 công chức, viên chức, người lao động làm việc tại các đơn vị trong nước và khoảng 780 cán bộ công tác tại 99 Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài. Tỷ lệ cán bộ tốt nghiệp đại học trở lên đạt 93,2%, trong đó thạc sĩ và tiến sĩ chiếm 46,7%. Đa số cán bộ sử dụng tốt ít nhất một ngoại ngữ; khoảng 70% sử dụng tốt tiếng Anh và khoảng 30% có thể sử dụng từ hai ngoại ngữ trở lên.
Đây là nền tảng quan trọng để triển khai các nhiệm vụ đối ngoại ngày càng đa dạng. Tuy nhiên, hội nhập càng đi vào chiều sâu, yêu cầu đối với đội ngũ càng cao. Nhu cầu nhân lực có chuyên môn liên ngành, chuyên môn kỹ thuật, ngoại ngữ chuyên ngành và khả năng xử lý các vấn đề mới sẽ tiếp tục gia tăng.
Tại các cơ quan Trung ương ngoài Bộ Ngoại giao, nhân lực đối ngoại được phân bố theo từng lĩnh vực quản lý. Theo thống kê đến hết ngày 27/3/2026, có khoảng 3.800 người thuộc nhóm đối tượng được xác định tại Nghị quyết số 250/2025/QH15. Dù chưa bao quát một số cơ quan, con số này cho thấy đối ngoại và hội nhập quốc tế đã thực sự trở thành một nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên trong toàn bộ hệ thống chính trị.
Đội ngũ này có một lợi thế rất quan trọng: chiều sâu chuyên môn ngành. Bài toán đặt ra vì thế không phải biến cán bộ chuyên ngành thành “nhà ngoại giao”, mà là trang bị cho họ đủ năng lực quốc tế, từ ngoại ngữ, kiến thức, kỹ năng đàm phán đến khả năng thực hiện các cam kết quốc tế, để kiến thức chuyên môn có thể được chuyển hóa thành năng lực hội nhập.
Ở địa phương, yêu cầu đặt ra lại có những đặc điểm riêng. Theo khảo sát sơ bộ tiến hành ngày 14/9/2026 với sự phản hồi của 26/34 tỉnh và 1.198/3.321 xã, tại cấp tỉnh, trong số khoảng 600 người làm việc trong các cơ quan ngoại vụ của những địa phương, có tới gần 90% có trình độ đại học hoặc thạc sĩ, nhưng chỉ khoảng 5% được đào tạo chính quy về quan hệ quốc tế và khoảng 30% có ngoại ngữ đạt trình độ C trở lên.
Ở cấp xã, chỉ khoảng 33% cán bộ được phân công chuyên trách; khoảng 10% được đào tạo chính quy về quan hệ quốc tế và khoảng 70% chưa có ngoại ngữ đạt trình độ C.
Các số liệu này chưa được khảo sát toàn diện trên phạm vi cả nước, nhưng cho thấy một vấn đề cần được quan tâm: khi hội nhập quốc tế ngày càng trực diện, đi xuống địa phương và cơ sở, năng lực triển khai công tác đối ngoại ở địa phương và cơ sở cũng cần được nâng tầm theo.
Bộ Ngoại giao có thế mạnh về chuyên môn đối ngoại và kinh nghiệm quốc tế; các bộ, ngành có chiều sâu chuyên môn lĩnh vực; địa phương lại hiểu rõ nhất nhu cầu và điều kiện của địa bàn. Chính vì vậy, không nên xây dựng một mô hình nhân lực đồng nhất cho tất cả, mà cần phát huy lợi thế và bù đắp đúng khoảng trống của từng nhóm.
Cán bộ đối ngoại của tương lai cần những gì?
Trong ngắn hạn, ưu tiên là bảo đảm nguồn lực thực hiện những nhiệm vụ mới, hoàn thiện vị trí việc làm và xử lý những lĩnh vực đang thiếu cán bộ chuyên sâu. Bộ Ngoại giao cần tuyển dụng có mục tiêu, bố trí linh hoạt và có cơ chế thu hút chuyên gia cho những vị trí khó hình thành nhanh nguồn nhân lực trong nội bộ Ngành.
Trong trung hạn, nhu cầu nhân lực sẽ tăng đồng thời theo chiều rộng của mạng lưới và chiều sâu của chuyên môn. Việc mở rộng mạng lưới Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài không chỉ đòi hỏi thêm cán bộ công tác tại địa bàn mà còn phải bảo đảm lực lượng đủ mạnh ở trong nước. Các bộ, ngành cũng cần hình thành nguồn cán bộ có khả năng tham gia đàm phán chuyên ngành, làm việc tại các tổ chức quốc tế hoặc biệt phái tại Cơ quan đại diện.
Nhưng về dài hạn, yếu tố quyết định sẽ là chất lượng và mức độ chuyên môn hóa.
Nhu cầu nhân lực sẽ ngày càng lớn ở những lĩnh vực như tham mưu chiến lược, luật pháp quốc tế, ngoại giao đa phương, ngoại giao kinh tế, khoa học – công nghệ, truyền thông quốc tế, dữ liệu, an ninh thông tin, khu vực học và ngoại ngữ hiếm.
Đây đều là những năng lực không thể hình thành trong một vài khóa bồi dưỡng ngắn hạn. Muốn có chuyên gia sau 10 năm, nhiều trường hợp phải bắt đầu phát hiện, đào tạo và tạo môi trường sử dụng từ hôm nay.
Trên nền tảng bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và ý thức bảo vệ lợi ích quốc gia, cán bộ đối ngoại trong giai đoạn mới cần có kiến thức về đường lối, pháp luật, luật pháp quốc tế và lĩnh vực phụ trách; sử dụng tốt ngoại ngữ; có kỹ năng nghiên cứu, dự báo và đàm phán; đồng thời phải biết khai thác dữ liệu, sử dụng trí tuệ nhân tạo, kiểm chứng thông tin và bảo đảm an toàn, bảo mật.
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo càng khiến yêu cầu này trở nên cấp thiết. AI có thể giúp giảm đáng kể thời gian dành cho tra cứu, tổng hợp sơ cấp và những thao tác lặp lại. Nhưng công nghệ không thể thay thế năng lực phán đoán chính sách, xử lý quan hệ, đàm phán, yêu cầu bảo mật và trách nhiệm cá nhân của người cán bộ. Do đó, tác động lớn nhất của AI đối với nguồn nhân lực đối ngoại có lẽ không nằm ở việc thay thế bao nhiêu người, mà ở việc công việc của mỗi người sẽ phải thay đổi như thế nào.
Giá trị của người cán bộ sẽ ngày càng nằm ở những năng lực khó tự động hóa: phân tích, kiểm chứng, đánh giá, tham mưu, xây dựng quan hệ và ra quyết định. Điều cần làm vì thế không phải là cắt giảm nhân lực một cách cơ học và thay thế hoàn toàn bằng công nghệ, mà là tái cấu trúc công việc và nâng chuẩn năng lực.
Chuẩn bị từ sớm, từ xa
Một lực lượng đối ngoại chuyên nghiệp không thể được hình thành chỉ khi nhu cầu đã xuất hiện. Nguồn nhân lực phải được dự báo, xây dựng và chuẩn bị từ trước.
Trước hết, cần từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về người làm công tác đối ngoại trong toàn hệ thống chính trị, phân loại theo vị trí việc làm, trình độ, ngoại ngữ, chuyên môn và mức độ tham gia trực tiếp. Dữ liệu được cập nhật định kỳ sẽ giúp chuyển từ quản lý nhân lực theo hiện trạng sang dự báo và hoạch định nguồn nhân lực theo nhu cầu.
Cùng với đó là chuẩn hóa vị trí việc làm và khung năng lực phù hợp với từng nhóm chủ thể. Tiêu chuẩn của Bộ Ngoại giao cần phản ánh yêu cầu chuyên sâu và khả năng luân chuyển giữa trong nước với Cơ quan đại diện; tiêu chuẩn của các bộ, ngành phải kết hợp năng lực quốc tế với chuyên môn quản lý; còn địa phương cần căn cứ vào đặc điểm và mức độ hội nhập của từng địa bàn.
Một yêu cầu khác là mở rộng cách thức thu hút và sử dụng nhân tài. Tuyển dụng, tiếp nhận, hợp đồng chuyên gia và chính sách đãi ngộ cần được triển khai đồng bộ để vừa thu hút, vừa giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao. Bên cạnh đội ngũ trong biên chế, cần phát huy nguồn lực từ các nhà khoa học, chuyên gia, nhân tài và trí thức người Việt Nam ở nước ngoài. Sự linh hoạt trong sử dụng nhân lực phải luôn đi cùng những yêu cầu nghiêm ngặt về chính trị, bảo mật, kỷ luật và trách nhiệm công vụ.
Đào tạo cũng cần chuyển mạnh từ tư duy “có khóa gì học khóa đó” sang đào tạo theo vị trí việc làm và khoảng trống năng lực.
Nghị định số 258/2026/NĐ-CP yêu cầu hằng năm các bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh bảo đảm ít nhất 40% người trực tiếp, thường xuyên làm công tác đối ngoại được cập nhật kiến thức, kỹ năng. Để nguồn lực này tạo ra thay đổi thực chất, chương trình cần được phân tầng theo đối tượng, tăng thực hành, mô phỏng và đào tạo thông qua công việc.
Đối với địa phương, cần có giải pháp phù hợp với từng địa bàn. Cấp tỉnh cần rà soát các nhiệm vụ được phân cấp, bố trí đủ cán bộ và tăng năng lực về ngoại ngữ, luật pháp quốc tế, xúc tiến đầu tư. Ở cấp xã, điều quan trọng trước hết là xác định rõ đầu mối tham mưu, ưu tiên các địa bàn biên giới và nơi có nhiều hoạt động với đối tác nước ngoài, đồng thời tăng cường phối hợp với cơ quan ngoại vụ cấp tỉnh.
Đặc biệt, nguồn cán bộ cho các Cơ quan đại diện và tổ chức quốc tế cần được chuẩn bị sớm hơn một bước. Bộ Ngoại giao cần phối hợp với các bộ, ngành xây dựng nguồn, thống nhất chuẩn năng lực và lộ trình đào tạo cho những cán bộ có khả năng biệt phái, ứng cử hoặc làm việc tại các tổ chức quốc tế. Với chuyên gia đầu ngành và cán bộ sử dụng ngoại ngữ hiếm, phát hiện sớm phải đi cùng đào tạo liên tục và, quan trọng không kém, một môi trường để năng lực đó được sử dụng thực chất.
 |
| Ông Nguyễn Việt Anh, Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ, Bộ Ngoại giao trao đổi với đoàn Bộ Ngoại giao Lào sang tham vấn kinh nghiệm xây dựng Luật về hàm, cấp ngoại giao. (Ảnh TGCC) |
Từ quản lý nhân sự đến chiến lược phát triển nguồn nhân lực
Xa hơn những giải pháp trước mắt, đã đến lúc cần nghiên cứu xây dựng Chiến lược tổng thể về phát triển nguồn nhân lực của Bộ Ngoại giao, đặt trong tổng thể yêu cầu xây dựng đội ngũ làm công tác đối ngoại, hội nhập quốc tế của cả hệ thống. Chiến lược đó không chỉ nhằm trả lời câu hỏi cần bao nhiêu cán bộ, ở những lĩnh vực nào, mà quan trọng hơn là xác định chúng ta cần xây dựng một đội ngũ như thế nào và phải tạo lập môi trường ra sao để mỗi cá nhân có thể phát triển và đóng góp tốt nhất.
Trước hết, cần nhất quán quan điểm con người là nhân tố quan trọng nhất, mang tính quyết định đối với chất lượng và hiệu quả công tác đối ngoại. Trong một thế giới mà tri thức, công nghệ và phương thức làm việc thay đổi nhanh chóng, không một chương trình đào tạo nào có thể trang bị một lần những kiến thức và kỹ năng đủ dùng cho cả quá trình công tác. Vì vậy, học tập suốt đời cần trở thành một phần của văn hóa tổ chức. Mỗi cán bộ phải có trách nhiệm chủ động cập nhật tri thức, hoàn thiện năng lực; đồng thời mỗi cơ quan, đơn vị phải có trách nhiệm tạo dựng và duy trì một môi trường khuyến khích học hỏi, chia sẻ tri thức, thử nghiệm cách làm mới và phát triển nghề nghiệp liên tục.
Cùng với sự thay đổi của đội ngũ, tư duy của những người làm công tác quản trị nguồn nhân lực cũng phải thay đổi. Trọng tâm cần từng bước chuyển từ quản lý nhân sự mang tính hành chính sang hoạch định và phát triển nguồn nhân lực chiến lược. Điều đó đòi hỏi không chỉ làm tốt công tác tuyển dụng, bố trí, luân chuyển, đánh giá hay thực hiện chế độ, chính sách, mà còn phải có khả năng dự báo nhu cầu, phát hiện năng lực, xây dựng nguồn và chủ động tái cấu trúc mạng lưới, không gian phát triển cũng như phương thức quản lý, sử dụng nguồn lực con người. Công tác tổ chức cán bộ, theo nghĩa đó, phải đi trước một bước, chuẩn bị nguồn nhân lực cho những nhiệm vụ mà ngành Ngoại giao và đất nước sẽ phải đảm nhiệm trong tương lai.
Phát triển nguồn nhân lực đối ngoại cũng cần được đặt trong những mối cân bằng mới: giữa mở rộng về bề rộng và đầu tư cho chiều sâu chuyên môn; giữa ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phát huy những giá trị không thể thay thế của con người; giữa xây dựng đội ngũ nòng cốt của Bộ Ngoại giao và huy động năng lực của các bộ, ngành, địa phương; giữa nguồn lực trong hệ thống với đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, trí thức người Việt Nam ở nước ngoài và các nguồn lực phù hợp khác.
Mục tiêu cuối cùng không phải là xây dựng những bộ phận nhân lực riêng rẽ, mà hình thành một hệ sinh thái nhân lực đối ngoại có tính kết nối, bổ trợ và khả năng thích ứng cao. Trong hệ sinh thái đó, Bộ Ngoại giao phát huy vai trò nòng cốt về chuyên môn đối ngoại; các bộ, ngành đóng góp chiều sâu chuyên ngành; địa phương gắn hoạt động đối ngoại với nhu cầu phát triển của địa bàn; các chuyên gia, nhà khoa học và nguồn lực trong và ngoài nước bổ sung những năng lực mà bộ máy nhà nước khó có thể tự hình thành đầy đủ.
Công nghệ có thể làm thay đổi phương thức làm việc; trí tuệ nhân tạo có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều công việc mà trước đây con người phải trực tiếp thực hiện; mạng lưới đối ngoại của đất nước cũng sẽ tiếp tục được mở rộng. Nhưng sau cùng, con người vẫn là nhân tố quyết định bản lĩnh, chất lượng và hiệu quả của công tác đối ngoại.
Bởi vậy, đầu tư cho nguồn nhân lực đối ngoại không chỉ là giải quyết nhu cầu cán bộ của hiện tại. Đó là một khoản đầu tư chiến lược cho năng lực đối ngoại của đất nước trong tương lai.
Một đội ngũ có bản lĩnh chính trị vững vàng, chuyên môn sâu, ngoại ngữ tốt, thành thạo công nghệ, có tư duy liên ngành và khả năng thích ứng cao; được đặt trong một hệ thống quản trị nhân lực hiện đại và một văn hóa học tập suốt đời sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp để ngành Ngoại giao cùng các bộ, ngành, địa phương và các lực lượng làm công tác đối ngoại triển khai hiệu quả những nhiệm vụ chung của đất nước trong giai đoạn phát triển mới.
| Bộ Ngoại giao trao đổi, hoàn thiện Đề án ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong ngành Ngoại giao giai đoạn 2026-2030 Triển khai chỉ đạo của Lãnh đạo Bộ Ngoại giao, ngày 8/7, tại trụ sở Bộ Ngoại giao, Văn phòng Bộ Ngoại giao tổ chức ... |
| Toàn cảnh Phiên toàn thể về Ngoại giao phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới Sáng 4/8, tại Hà Nội đã diễn ra Phiên toàn thể “Ngoại giao phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới - tư ... |
| Muốn 'đi sau về trước', Việt Nam cần giải bài toán quản trị AI Chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam trong Talkshow “Ngoại giao công nghệ, số - xanh: Mở lối tương lai”, Đại sứ Việt ... |
| Việt Nam nhất toàn đoàn giải vô địch đá cầu thế giới 2026 Giải vô địch đá cầu thế giới 2026, diễn ra từ ngày 25-29/8 tại thành phố Hagen (Đức), chứng kiến màn trình diễn ấn tượng ... |
| Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam chủ động thích ứng, nâng cao hiệu quả đối ngoại nhân dân trong giai đoạn mới Ngày 14/9 tại Hà Nội, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, ... |
