Trong guồng quay không ngừng của đời sống, nơi nhiều giá trị truyền thống dần trở nên xa cách với con người, anh Trần Quang Đức lặng lẽ đi ngược dòng, trở về với ký ức và chiều sâu văn hoá Việt. Đó là hành trình tìm lại những điều tưởng đã quen mà hoá ra chưa từng được hiểu thật sâu, thật kỹ.
"Bóng lớn" đi trước, "bóng nhỏ" theo sau
Năm 2009, anh Trần Quang Đức về nước sau khi tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh. Thời điểm ấy, lĩnh vực cổ văn và nghiên cứu lịch sử thường bị xem là khô khan, chỉ dành cho các bậc “trưởng lão”. Ấy vậy, chàng trai trẻ 8X vẫn “hiên ngang” đi trên hành trình nghiên cứu của mình với tình yêu lớn dành cho những giá trị xưa cũ.
Anh luôn quan niệm, hành trình phía trước luôn có nhiều biến số, vốn chẳng có đích đến chung cho con người và trên bất kỳ hành trình nào cũng luôn có “những bóng lớn đi trước và vô vàn bóng vừa, bóng nhỏ đi sau”. Nhưng mỗi chúng ta đều có thể đi con đường của riêng mình, chỉ cần có “nhận thức riêng, kiến giải riêng”, cứ đi rồi con đường sẽ tự mở ra… Trong từng trang viết, từng hành động của anh đều giữ cho mình một tư tưởng, một tâm thế để không chùn bước hay lạc lối giữa những biến động của thời đại.
Trong quá trình đi tìm nguồn khơi cho ý tưởng viết và nghiên cứu, anh nhận được vô vàn sự trợ giúp, bất kể người ở trong hay ngoài giới. Từ việc được cung cấp tư liệu, tiếp cận cổ vật, cho đến việc cung cấp nơi ăn chỗ ở thật “chill”, theo như lời nhà nghiên cứu tự nhận định. Tất cả những điều ấy khiến anh tin vào lòng nhân văn và tinh thần coi trọng tri thức, trân trọng lịch sử văn hoá của người Việt.
Cũng bằng chiều sâu và tình yêu văn hoá Việt, anh trở thành cầu nối giúp độc giả gặp lại chính mình trong những nét đẹp xưa cũ qua các công trình tiêu biểu như: “Ngàn năm áo mũ”, tác phẩm tái hiện hành trình 1.000 năm trang phục Việt, hay “Chuyện trà”, khơi dậy chiều sâu văn hóa qua thức uống mang hồn Việt, và gần đây là “Họ và tên: Lịch sử nhìn từ danh tính của người Việt”, ra mắt vào ngày 15/1.
Qua những “đứa con tinh thần”, tác giả Trần Quang Đức không chỉ truyền cảm hứng mà còn mở ra một hướng tiếp cận mới mẻ trong nghiên cứu văn hóa dân tộc.
 |
| Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức trong buổi ra mắt sách "Họ và tên: Lịch sử nhìn từ danh tính của người Việt" ngày 15/1. (Ảnh NVCC) |
Thứ căn cước đầu tiên
“Họ và tên: Lịch sử nhìn từ danh tính của người Việt” là ấn chứng cho những vận động âm thầm trong đời sống tinh thần: Khát vọng khẳng định bản ngã, nhu cầu kết nối cộng đồng, nỗi sợ hãi trước sự bấp bênh của đời sống, trước bão tố thời cuộc và cả khát vọng giải phóng tâm trí.
Trong lời tựa cuốn sách, tác giả Trần Quang Đức đặt bút: Viết lách là cách để "nhìn thấy chính mình trong tiến trình trưởng thành của ý thức", nhưng để định hình “chính mình”, “cái tôi” của mình trong suốt quá trình sáng tạo và trưởng thành thì thật khó.
Theo anh, có “vô vàn cái tôi” từng ngày được sinh ra, chừng nào mình còn chịu khó học, đọc, nghiền ngẫm và nghĩ mới. Càng học càng đọc càng ngẫm nghĩ nhiều giúp “cái tôi” và ý thức của mình liên tục mở rộng, bao dung hơn, nhìn ra được những bức tranh, câu chuyện lớn hơn”.
| More from WVR |
 Di sản quý ở lại |
Chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam, anh chiêm nghiệm: “Tên họ là thứ căn cước đầu tiên chúng ta mang khi bước tới cuộc đời này. Nếu họ là cái bóng trải dài của dòng tộc, của quá khứ, của cội nguồn không thể chọn lựa, thì tên là ước vọng, là nguyện cầu, cũng có khi là sự trút xả những xúc cảm, tâm tư của người lớn, định hình nên tương lai không thể nắm bắt cho đứa trẻ thơ ngây. Tên họ, bởi vậy, ngay từ đầu đã mang theo một hành trình, lời tiên tri, sự áp đặt. Chúng ta luôn mang trên vai những dáng dấp của lịch sử của quá khứ như vậy, mà việc tri nhận nguồn cơn luôn cần thiết để hiểu mình và hiểu người”.
Từ những suy tư ấy, anh đặt ra những câu hỏi vừa gần gũi vừa mang tính khai mở về căn tính người Việt: Chữ “Thị” trong tên phụ nữ là dấu vết của những lớp văn hóa lắng đọng qua thời gian? Vì sao một số họ như Nguyễn, Trần chiếm vị trí áp đảo trong xã hội Việt Nam, sự trùng lặp ấy phản ánh điều gì về lịch sử và ký ức cộng đồng? Danh xưng dòng họ, rốt cuộc, là ký hiệu thuần túy hay nơi lưu giữ chiều sâu văn hóa?
“Khi trả lời được những câu hỏi đó, ít nhất ta không còn mắc kẹt trong không gian tưởng tượng của huyết hệ, từ gia tộc cho tới dân tộc. Bởi sau rốt, chúng ta luôn mang theo nguồn gien của hàng triệu triệu tổ tiên đến từ nhiều vùng đất, nhiều vùng văn hoá và ngôn ngữ khác, không chỉ có một sợi dây liên kết phụ hệ mà thôi”, anh lý giải.
“Danh tính người Việt”, danh tính của mỗi chúng ta hoá ra là kết quả của hàng triệu cuộc gặp gỡ của tổ tiên. Trong bối cảnh xã hội số hiện nay, con người có xu hướng hướng về tương lai, mà phần nào lơi lỏng sợi dây kết nối với những giá trị truyền thống. Với anh, muốn sống trọn vẹn ở hiện tại, ta không thể quay lưng với quá khứ, mà cần học cách đối thoại với nó.
Quá khứ, như nhà nghiên cứu Trần Quang Đức nhìn nhận, không chỉ có những điều hay mà còn vô vàn những điều dở. Con người không phải né tránh, mà phải dám nhìn thẳng, biết gạn đục khơi trong, không ngừng tái đối thoại, tái tư duy, tái cấu trúc những "lớp trầm tích lịch sử" để từ đó kiến tạo hiện tại và mở lối cho tương lai.
Anh vững tin vào việc đối thoại với quá khứ sẽ còn tiếp tục diễn ra cả ngàn vạn năm về sau, "chừng nào con người còn tồn tại, mỗi thời đại, mỗi xã hội, người ta sẽ lật lại lịch sử theo những góc độ tư duy khác và luôn luôn rất mới. Điều đó đều góp phần xây dựng nên “hiện tại” ở các chiều kích không thời gian khác nhau".
Sau cùng, mọi suy tư ấy được đúc kết lại: “Một cái cây muốn vươn cao, xoè tán, trổ hoa, phải có bộ rễ vững chắc và hấp thu được nhiều dưỡng chất. Một con người, một dân tộc muốn phát triển, vươn mình, phải có nội lực văn hoá, nội lực tinh thần cũng như khả năng tư duy, sáng tạo...”.
 |
| Ba cuốn sách được anh Trần Quang Đức viết bằng tâm huyết, đưa độc giả "tìm gặp" tâm hồn người Việt qua hàng ngàn năm. (Ảnh NVCC) |
Khát vọng "giữ lửa" văn hoá
Nghiên cứu về cổ văn hay cổ tục, vì thế, không chỉ là "tìm về những gì đã mất", đọc những tác phẩm của anh, ta đều thấy những giá trị đó đang "sống". Anh quan niệm, đời người là dòng chảy không ngừng nối liền quá khứ, hiện tại, tương lai, luôn luôn có sự tiếp biến. Bởi vậy có những thứ tuy “đã mất” theo nghĩa vật lý, nhưng vẫn để lại những dư âm vô hình theo nghĩa tâm lý.
“Văn hoá chưa bao giờ là thực thể đơn nhất, nó luôn tồn tại trong không gian tưởng tượng của mỗi cá nhân và mỗi cộng đồng, lưu truyền qua những câu chuyện, những hình ảnh, biểu tượng... Tôi không nghĩ vai trò gìn giữ và làm mới văn hoá thuộc về những nhà nghiên cứu độc lập. Nó phải thuộc về tất cả chúng ta”, tác giả Trần Quang Đức khẳng định.
Theo anh, "công việc các nhà nghiên cứu bất quá là kết nối, diễn giải và mở rộng tầm nhìn. Kết nối khu vực, kết nối Đông - Tây, kết nối xưa nay… vừa lý giải tư tưởng cũ, vừa đưa ra cách nhìn nhận mới. Đó là cách văn hoá tiếp tục sống và lan toả".
Khi được hỏi về việc sau "Họ và tên", "dòng chảy" nghiên cứu của anh sẽ tiếp tục đổ về "nhánh sông" nào, tác giả Trần Quang Đức chia sẻ: “Chừng nào còn tư duy thì mình còn viết, còn đau đáu với câu chuyện con người, câu chuyện văn hoá Việt thì mình còn lưu dấu lại sự vận động tư tưởng trong mình”.
Hơn hết, anh luôn tò mò về cách con người tư duy, vận hành, cách con người tạo ra ý nghĩa, đánh dấu sự hiện hữu... Bởi vậy, "dù là tách trà, tên họ, tấm áo manh quần hay bất kỳ điều gì, sẽ đều thể hiện những dòng chảy ý thức của người Việt muôn đời".
Có lẽ, những trang viết của anh Trần Quang Đức như một lời nhắc nhẹ nhàng mà bền bỉ: Muốn đi xa, con người không thể quên mình đến từ đâu.
Hành trình đối thoại với quá khứ mà anh theo đuổi không nhằm níu giữ thời gian, mà để làm giàu thêm cho hiện tại và mở lối cho tương lai. Trong dòng chảy ấy, văn hoá Việt, với tất cả chiều sâu, phức tạp và sức sống của nó, vẫn đang tiếp tục được thắp lửa, lan toả, qua từng câu chữ, từng suy tư không ngừng nghỉ.
| Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức (sinh năm 1985 tại Hải Phòng) là học giả, dịch giả, với nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực lịch sử văn hóa, tư tưởng Việt Nam. Anh tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh, từng là nghiên cứu viên tại Viện Văn học Việt Nam. Tên tuổi của anh gắn liền với tác phẩm chuyên khảo "Ngàn năm áo mũ", "Chuyện trà", "Họ và tên"... Anh được bầu chọn vào danh sách 30 Under 30 của tạp chí Forbes năm 2015 và TOP 100 INNOVATORS - những người Việt và gốc Việt có tầm ảnh hưởng toàn cầu trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo do Vietnam Global Innovation Connect VGIC 2025 vinh danh. Hiện anh là nhà sáng lập Gift Corporation, là chuyên gia, cố vấn Quỹ SVF, đang hoạt động tích cực trong lĩnh vực văn hoá, lịch sử với nhiều vai trò như diễn giả, người truyền cảm hứng, giảng viên, người viết sách, cố vấn cao cấp các dự án. |
| Bộ sách hấp dẫn dành cho người yêu sử Việt Hướng tới năm học mới, Nhà xuất bản Kim Đồng ra mắt bộ sách văn học Ngàn năm sử Việt chọn lọc các tác phẩm ... |
| Tự hào về sự thay đổi từng ngày của đất nước Thế hệ chúng tôi tự hào đã hoàn thành sứ mệnh chiến đấu, chiến thắng, thu non sông Việt Nam về một mối và tạo ... |
| Lan tỏa tình yêu lịch sử trong cộng đồng thanh niên, sinh viên tại TP. Hồ Chí Minh Nhân kỷ niệm 78 năm ngày Thương binh-Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2025), nhóm bạn trẻ của dự án 'Sao Đầu Mũ' đã trao tặng thư ... |
| ‘Nữ sĩ còn đó’: Khi điện ảnh chạm vào ký ức lịch sử bằng sự im lặng Trong số những phim ngắn lấy cảm hứng từ lịch sử Việt Nam gần đây, 'Nữ sĩ còn đó' của đạo diễn An An là ... |
| Mốc son tháng Tám Tự hào dân tộc không chỉ là cảm xúc mà là nguồn năng lượng nội sinh để đất nước ta vươn lên mạnh mẽ trong ... |
