Kinh tế toàn cầu mong manh trước thách thức đa khủng hoảng

Bức tranh kinh tế toàn cầu hiện nay không đơn thuần là một pha giảm tốc thông thường. (Nguồn: policycircle.org)

Hội nghị mùa Xuân 2026 (13–18/4) của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) tại Washington (Mỹ) vỡ kế hoạch từ phút đầu tiên. Thay vì tập trung vào mục tiêu thúc đẩy thịnh vượng thông qua chính sách như chương trình nghị sự ban đầu, giới chức tài chính toàn cầu buộc phải chuyển sang trạng thái ứng phó khủng hoảng, sau những biến động địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt là cú sốc năng lượng.

Các cảnh báo từ các định chế lớn cho thấy rủi ro kinh tế toàn cầu không còn mang tính chu kỳ ngắn hạn, mà đã chuyển sang trạng thái “đa khủng hoảng” với những rạn nứt cấu trúc sâu sắc, đòi hỏi phản ứng chính sách quyết liệt và sự phối hợp ở quy mô toàn cầu.

Trạng thái “đa khủng hoảng”

Bức tranh kinh tế thế giới hiện nay không đơn thuần là một pha giảm tốc thông thường. Các chỉ báo vĩ mô chủ chốt đang đồng loạt phát tín hiệu cảnh báo, trong đó đáng chú ý là xu hướng hạ dự báo tăng trưởng, áp lực lạm phát kéo dài và sự gia tăng của các cú sốc ngoài kinh tế.

Theo Báo cáo Triển vọng kinh tế thế giới công bố giữa tháng Tư, IMF đã hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu xuống 3,1% cho năm nay, giảm 0,2 điểm phần trăm so với đầu năm. Đây được xem là kịch bản “lạc quan nhất”, với giả định xung đột tại Trung Đông không kéo dài. Tổ chức này nhận định nếu không có cuộc xung đột ở Trung Đông, tăng trưởng toàn cầu lẽ ra có thể đạt 3,4%, phản ánh vai trò tích cực của công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) và các chính sách hỗ trợ.

Tuy nhiên, điều đáng lưu ý nằm ở các kịch bản xấu hơn. IMF ước tính nếu xung đột kéo dài, tăng trưởng toàn cầu có thể giảm xuống 2,5%.

More from WVR
Tương lai kinh tế thế giới sẽ ra sao trước ‘phép thử’ Iran?

Trong kịch bản xấu nhất, con số này chỉ còn khoảng 2%, ngưỡng tiệm cận suy thoái toàn cầu. Kể từ năm 1980, mức tăng trưởng thấp như vậy chỉ xuất hiện trong những thời điểm đặc biệt nghiêm trọng, như khủng hoảng tài chính 2009 hay đại dịch năm 2020.

Giám đốc IMF Kristalina Georgieva phân tích, nguyên nhân chính của rủi ro lần này không phải là tài chính thuần túy, mà là cú sốc năng lượng mang tính địa chính trị. Việc gián đoạn nguồn cung qua eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu và khí toàn cầu, đã khiến nguồn cung dầu giảm khoảng 13%. Giá năng lượng tăng kéo theo chi phí sản xuất, vận tải và lương thực leo thang, tạo hiệu ứng lan tỏa trong toàn bộ nền kinh tế.

Nhà kinh tế trưởng IMF Pierre-Olivier Gourinchas:

“Rủi ro từ xung đột hiện tại thậm chí lớn hơn các cú sốc chính sách thương mại trước đó. Điều này phản ánh một thực tế rằng, các cú sốc địa chính trị ngày càng có tác động trực tiếp và sâu rộng hơn đến kinh tế toàn cầu”.

Áp lực lạm phát là hệ quả tức thì. Trong kịch bản xấu nhất, lạm phát toàn cầu năm 2026 có thể lên tới 6%, so với khoảng 4,4% trong kịch bản cơ sở. Điều này đặt các ngân hàng trung ương vào thế khó, hoặc tiếp tục duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt để kiểm soát giá cả, hoặc nới lỏng để hỗ trợ tăng trưởng, cả hai lựa chọn đều “mất phí” không nhỏ.

Không chỉ tăng trưởng và lạm phát, thương mại toàn cầu cũng chịu tác động rõ rệt. Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa năm nay chỉ đạt khoảng 1,4%, giảm mạnh so với mức 4,6% của năm trước. Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala cảnh báo giá năng lượng cao có thể gây áp lực lan rộng, từ chi phí sản xuất đến an ninh lương thực.

Điểm đáng lưu ý là cú sốc hiện nay mang tính bất đối xứng. Các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển chịu tác động nặng nề hơn do phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng và dư địa tài khóa hạn hẹp. Tăng trưởng của khu vực Trung Đông và Trung Á bị điều chỉnh giảm tới 2 điểm phần trăm, trong khi nhiều quốc gia thu nhập thấp đối mặt với nguy cơ mất ổn định kinh tế vĩ mô.

Đáng lo ngại hơn là rủi ro tài chính đang tích tụ. Nợ công toàn cầu đã chạm mốc khoảng 100.000 tỷ USD, tương đương 93% GDP thế giới và có thể lên tới 117% vào cuối thập kỷ. Ở nhiều nước, chi phí trả lãi chiếm tới 20% ngân sách, làm suy giảm khả năng đầu tư cho tăng trưởng dài hạn.

Những yếu tố trên đang hội tụ thành một trạng thái “đa khủng hoảng”: Tăng trưởng chậm, lạm phát cao, nợ lớn, thương mại suy yếu và địa chính trị bất ổn. Đây không còn là những cú sốc riêng lẻ, mà là một cấu trúc rủi ro đan xen, khiến nền kinh tế toàn cầu trở nên mong manh hơn đáng kể.

Thích ứng với “bình thường mới”

Trở lại Hội nghị mùa Xuân 2026 của IMF và WTO, trọng tâm bao trùm các cuộc thảo luận năm nay là thực tế về sự phân mảnh địa kinh tế. Các nhà hoạch định chính sách tài chính hàng đầu thế giới đều đi đến một thống nhất rằng, kỷ nguyên toàn cầu hóa không biên giới và tối ưu hóa chi phí đã khép lại.

Việc hoạch định chính sách kinh tế hiện nay không còn đơn thuần dựa trên hiệu quả thị trường, mà bị chi phối mạnh mẽ bởi các yêu cầu về an ninh quốc gia. Sự đứt gãy của các mạng lưới phân phối toàn cầu cho thấy những thiệt hại mang tính hệ thống đối với chuỗi cung ứng không dễ khắc phục chỉ bằng sự điều chỉnh bình thường của thị trường.

Dãy cờ dài tại trụ sở IMF trong khuôn khổ kỳ họp mùa xuân 2026 của IMF và WB ở Washington, Mỹ, ngày 16/4. (Nguồn: EPA)

Điểm đáng chú ý trong các thảo luận chính sách gần đây là sự thay đổi trong cách nhìn nhận vấn đề. Thay vì coi suy thoái là một chu kỳ cần xử lý bằng công cụ quen thuộc, các tổ chức quốc tế bắt đầu thừa nhận nền kinh tế toàn cầu đang đối mặt với những rạn nứt mang tính cấu trúc. Trong bối cảnh đó, hướng đi tối ưu không nằm ở việc “quay lại trạng thái cũ”, mà là xây dựng một mô hình tăng trưởng linh hoạt và chống chịu tốt hơn.

Đáng chú ý, ngay cả trong các kịch bản tích cực nhất, quá trình phục hồi cũng không thể đưa nền kinh tế trở lại trạng thái trước khủng hoảng. IMF cảnh báo sẽ không có một “sự quay lại gọn gàng và sạch sẽ” như trước đây.

Một số ước tính cho thấy phải mất tới 12 tuần sau khi eo biển Hormuz được mở lại để cân bằng lại đội tàu chở dầu và hoạt động bốc xếp toàn cầu. Không chỉ gián đoạn chuỗi cung ứng, cú sốc còn có nguy cơ để lại tổn thất lâu dài đối với năng lực sản xuất và nguồn cung năng lượng.

Trong bối cảnh đó, nền kinh tế toàn cầu đang chứng kiến sự dịch chuyển mang tính cấu trúc, vượt ra ngoài các cú sốc chu kỳ. Theo Báo cáo Tăng trưởng trong nền kinh tế mới: Hướng tới một kế hoạch chi tiết do Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) phát hành, phác thảo những xu hướng then chốt và các “điểm nghẽn chiến lược” định hình tăng trưởng dài hạn, các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần mất hiệu lực. Những chiến lược từng mang lại lợi nhuận trong “nền kinh tế cũ” không chỉ kém hiệu quả mà còn có thể làm xói mòn những thành quả đã đạt được.

Báo cáo chỉ ra hàng loạt lực đẩy đang tái định hình nền kinh tế toàn cầu, bao gồm sự phổ cập nhanh chóng của AI, cạnh tranh địa chiến lược ngày càng gay gắt, mức nợ công và tư nhân cao kỷ lục, cùng áp lực từ biến đổi khí hậu và thay đổi nhân khẩu học. Những yếu tố này tạo ra một môi trường tăng trưởng mới, nơi rủi ro và cơ hội đan xen, buộc các quốc gia phải điều chỉnh lại chiến lược phát triển.

Giám đốc phụ trách Tăng trưởng và chuyển đổi kinh tế của WEF Attilio Di Battista:

“Bối cảnh hiện tại đòi hỏi những lựa chọn quyết đoán và chấp nhận đánh đổi. Trong đó, đầu tư vào năng suất, phát triển nguồn nhân lực và củng cố các nền tảng chính sách kinh tế được xem là những chiến lược ‘không hối tiếc’, có thể áp dụng rộng rãi cho mọi quốc gia, bất kể trình độ phát triển”.

Theo đó, bức tranh tăng trưởng hiện nay không còn là câu chuyện phục hồi sau khủng hoảng, mà là quá trình tái định hình nền tảng vận hành của kinh tế toàn cầu, hướng tới mô hình tăng trưởng bền vững hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các nhà hoạch định chính sách, không chỉ ứng phó với cú sốc ngắn hạn, mà còn phải thiết kế lại chiến lược tăng trưởng thích ứng với một “trạng thái bình thường mới” đầy biến động và khác biệt.

Kinh tế toàn cầu rõ ràng đang đối mặt với những khó khăn cận kề. Nhưng chính trong trạng thái bất ổn này, các động lực mới cũng đang hình thành. Nếu được dẫn dắt đúng hướng, chúng có thể mở ra một chu kỳ phát triển bền vững hơn – ít phụ thuộc hơn vào các điểm nghẽn truyền thống và linh hoạt hơn trước những cú sốc không thể dự báo.