Kỳ thi lớp 10 - Để điểm số không trở thành nỗi ám ảnh tuổi 15

Học sinh tham dự kỳ thi lớp 10 năm 2026. (Nguồn: VNE)

Khi tỷ lệ chọi trở thành nỗi lo lớn

Mỗi mùa tuyển sinh lớp 10 đi qua đều để lại những cảm xúc đặc biệt. Đó là niềm vui của những học sinh đỗ vào ngôi trường mơ ước, có những tiếc nuối, nỗi buồn của những bạn trẻ không đạt được nguyện vọng.

Nhìn lại, ngày càng nhiều học sinh lớp 9 đang phải lớn lên trong áp lực của một kỳ thi được nhìn nhận như bước ngoặt quyết định tương lai. Và phía sau câu chuyện tỷ lệ chọi, điểm chuẩn hay trường tốp đầu là bài toán lớn hơn về cơ hội học tập công bằng cho mọi học sinh.

Những ngày này, các địa phương đã công bố điểm thi lớp 10. Dường như trên mạng mạng xã hội và các diễn đàn, không ít phụ huynh vẫn liên tục cập nhật thông tin về điểm thi, điểm chuẩn và tỷ lệ chọi. Những con số xuất hiện dày đặc trên các bản tin vô tình trở thành chủ đề được nhắc đến trong nhiều gia đình, trường học.

Đó là điều dễ hiểu bởi đối với hàng trăm nghìn học sinh lớp 9 thì kỳ thi vào lớp 10 công lập được xem là một trong những kỳ thi có tính cạnh tranh cao nhất trong hành trình học tập phổ thông. Tuy nhiên, điều khiến nhiều người trăn trở không nằm ở kỳ thi mà ở áp lực tâm lý ngày càng lớn mà học sinh phải “gánh” từ rất sớm.

Thực tế hiện nay, không ít học sinh lớp 9 đang học trong trạng thái vừa phải hoàn thành chương trình chính khóa, vừa luyện đề và chạy đua với những bài kiểm tra đánh giá năng lực. Với nhiều em, thời gian học gần như được lấp đầy từ sáng đến tối. Sau giờ học ở trường là lịch học thêm, luyện thi hoặc tự học tại nhà đến khuya.

Ở độ tuổi 14-15, lẽ ra các em vẫn đang ở giai đoạn khám phá bản thân, phát triển kỹ năng sống thì nhiều em lại mang tâm trạng của một người đang đứng trước ngã rẽ quan trọng nhất cuộc đời.

Thanh Hà - một học sinh lớp 9 tại Hà Nội chia sẻ rằng, em thường xuyên theo dõi thông tin tuyển sinh của trường mình mong muốn. Chỉ cần thấy tỷ lệ chọi tăng lên so với năm trước là cảm giác lo lắng, căng thẳng xuất hiện. Dù kết quả học tập ổn định nhưng em vẫn sợ mình không đủ sức cạnh tranh để có một suất vào trường. Tâm lý ấy tồn tại trong một bộ phận không nhỏ học sinh ở các thành phố lớn hiện nay như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh.

Trong nhiều năm trở lại đây, tỷ lệ chọi đã trở thành một trong những chỉ số được quan tâm nhất mỗi mùa tuyển sinh. Trên thực tế, đây chỉ là dữ liệu tham khảo, phản ánh tương quan giữa số lượng hồ sơ đăng ký và chỉ tiêu tuyển sinh. Tuy nhiên, trong cách nhìn nhận của nhiều người, những con số ấy đôi khi lại được xem như một “thước đo sinh tử” của kỳ thi.

Không ít học sinh đang đánh giá cơ hội của mình thông qua tỷ lệ chọi thay vì năng lực học tập thực tế. Có em học lực tốt nhưng khi biết trường đăng ký có mức cạnh tranh cao thì lập tức mất tự tin. Nỗi lo kéo dài khiến việc học bị ảnh hưởng, khả năng tập trung giảm sút và kết quả thi đôi khi không phản ánh đúng năng lực vốn có.

Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, áp lực tâm lý có thể tác động đến kết quả thi không kém gì kiến thức. Một học sinh bước vào phòng thi với tâm trạng căng thẳng kéo dài rất dễ mắc sai sót dù đã chuẩn bị kỹ lưỡng. Điều đáng nói là áp lực ấy không chỉ xuất phát từ bản thân học sinh.

Ở nhiều gia đình, cuộc đua vào lớp 10 đã bắt đầu từ khi con học lớp 7 hoặc lớp 8. Không ít phụ huynh dành thời gian tìm hiểu thông tin về các trường tốp đầu, theo dõi điểm chuẩn từng năm, xây dựng lộ trình học tập cho con từ rất sớm, đầu tư khoản tiền không nhỏ để con tham gia các lớp ôn thi, luyện đề. Tuy nhiên, trong không ít trường hợp, sự kỳ vọng lại vô tình trở thành áp lực đối với các em.

Khi một kỳ thi được gắn với quá nhiều kỳ vọng, học sinh dễ hình thành cảm giác rằng chỉ cần thất bại một lần là tương lai sẽ khép lại. Trong khi đó, thực tế hoàn toàn không phải như vậy. Kỳ thi vào lớp 10 là một cột mốc quan trọng nhưng không phải cánh cửa duy nhất quyết định cuộc đời của một con người. Thành công của một người trẻ không được quyết định bởi tên ngôi trường các em theo học ở tuổi 15, mà là cả một quá trình nỗ lực lâu dài phía trước.

Điều cần thiết lúc này có lẽ là cách nhìn cân bằng hơn về kỳ thi chuyển cấp. Khi xã hội coi đây là một bước đi quan trọng nhưng không phải duy nhất, áp lực đặt lên học sinh sẽ giảm bớt. Các em có thể tập trung vào việc học tập và phát triển bản thân thay vì bị ám ảnh bởi những con số hay sự so sánh.

Thí sinh TP. Hồ Chí Minh dự thi vào lớp 10 công lập tại trường THPT Trưng Vương ngày 31/5. (Ảnh: Thanh Tùng)

Giảm sức nóng kỳ thi lớp 10 từ những giải pháp dài hạn

Để giảm sức nóng của kỳ thi lớp 10, theo nhiều chuyên gia giáo dục, không thể chỉ trông chờ vào việc thay đổi nhận thức. Đằng sau áp lực tuyển sinh còn tồn tại nguyên nhân mang tính hệ thống như sự chênh lệch về chất lượng giữa các trường THPT.

Nhiều phụ huynh mong muốn con vào một số trường nhất định bởi họ tin rằng đó là nơi có đội ngũ giáo viên tốt hơn, cơ sở vật chất hiện đại hơn và cơ hội học tập thuận lợi hơn. Khi khoảng cách về chất lượng giữa các trường còn lớn, thì việc học sinh và phụ huynh tập trung vào một số trường nổi tiếng là điều dễ hiểu.

Suy cho cùng, bất kỳ gia đình nào cũng muốn lựa chọn môi trường mà họ tin là tốt nhất cho con em mình. Vì vậy, nếu muốn giảm áp lực cạnh tranh, giải pháp căn cơ nhất vẫn là thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường. Khi học sinh có thể tiếp cận môi trường giáo dục tốt ở nhiều nơi khác nhau, áp lực dồn vào một số trường sẽ giảm đi đáng kể.

Đó là câu chuyện không thể giải quyết trong một vài mùa tuyển sinh. Nó đòi hỏi sự đầu tư dài hạn về cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, chương trình giáo dục và quy hoạch mạng lưới trường lớp. Quan trọng hơn, cần bảo đảm rằng mọi học sinh sau THCS đều có cơ hội tiếp tục học tập phù hợp với năng lực và định hướng của mình.

Bên cạnh đó, việc mở rộng các lối đi sau THCS cũng là yêu cầu cấp thiết. Trong nhiều năm, quan niệm “phải vào được một trường THPT công lập nổi tiếng” vẫn tồn tại khá phổ biến trong xã hội. Điều này khiến nhiều học sinh và phụ huynh xem các lựa chọn khác như trường nghề hay chương trình giáo dục nghề nghiệp là phương án thứ yếu.

Trong khi đó, kinh nghiệm của nhiều quốc gia phát triển cho thấy giáo dục nghề nghiệp hoàn toàn có thể trở thành con đường dẫn đến việc làm ổn định và sự nghiệp bền vững. Không ít người trẻ lựa chọn học nghề từ sớm, nhanh chóng gia nhập thị trường lao động với kỹ năng chuyên môn vững vàng và thu nhập tốt.

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đang dần thay đổi. Nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã đầu tư chương trình đào tạo hiện đại, gắn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Tuy nhiên, để thay đổi nhận thức xã hội cần thêm thời gian và những chính sách đồng bộ hơn.

Điều quan trọng nhất là mỗi học sinh đều có quyền lựa chọn con đường phù hợp với khả năng, sở thích và điều kiện của bản thân. Làm thế nào để mọi học sinh đều có cơ hội học tập và phát triển mà không phải bước vào một cuộc cạnh tranh quá khốc liệt ngay từ tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới”...