"Làm tai, mắt" ở nước ngoài

Đại sứ Hoàng Mạnh Tú (thứ ba từ trái) trong chuyến đi địa phương tại Nam Tư, tháng 2/1983.

Trò chuyện với TG&VN trong không gian yên tĩnh của căn nhà nhỏ trong ngõ Thịnh Hào, vị Đại sứ tuổi gần cửu thập cho rằng, cơ duyên đưa ông đến với câu chuyện về "chủ nghĩa xét lại" của Nam Tư khá tình cờ.

"Xét lại" những bức thư

Đó là năm 1980, khi đang làm ở Vụ Vấn đề chung (Bộ Ngoại giao), ông Hoàng Mạnh Tú được Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch giao cho một tập tài liệu. Đó là bản dịch toàn văn bằng tiếng Anh các bức thư trao đổi giữa Đảng Cộng sản Liên Xô và Liên đoàn Cộng sản Nam Tư. Bộ trưởng yêu cầu ông Tú nghiên cứu và làm báo cáo đánh giá về tài liệu này.

Theo Đại sứ Mạnh Tú, có thể lý do mà Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch giao cho ông tài liệu này là do năm 1976, khi viết bài thu hoạch kết thúc lớp Chính trị trung-cao cấp trường Nguyễn Ái Quốc, ông đã nêu lên những bất cập trong quản lý kinh tế và đề xuất biện pháp cải tiến theo hướng tăng cường khuyến khích lợi ích vật chất làm động lực phát triển sản xuất. Chủ đề này phù hợp với nội dung trao đổi giữa hai nhà lãnh đạo I.V Stalin của Liên Xô và J.B Tito của Nam Tư.

Đại sứ Hoàng Mạnh Tú nhớ lại: "Nghiên cứu kỹ nội dung từng bức thư, tôi thấy có nhiều điều gượng ép và áp đặt trong nội dung phê phán của Đảng Cộng sản Liên Xô đối với Liên đoàn Cộng sản Nam Tư. Chẳng hạn như Liên Xô phê phán Nam Tư đi chệch con đường XHCN trong khi Nam Tư thấy sự trì trệ của mô hình quản lý kinh tế tập trung quan liêu và đã có những cải cách theo hướng kinh tế thị trường (tự quản). Tôi đã làm bản tổng kết so sánh quan điểm của hai bên và làm báo cáo". Ông cho rằng, Nam Tư là nước rất nhạy bén khi áp dụng cơ chế quản lý kinh tế tập trung của Liên Xô khi nhìn thấy thực tế hàng hoá nước này làm ra rất nhiều, chất đầy trong kho nhưng không bán được do đã bỏ qua yêu cầu của thị trường.

Cuối năm 1980, ông Hoàng Mạnh Tú nhận quyết định lên đường tới Nam Tư với vai trò Đại sứ Việt Nam tại Nam Tư kiêm nhiệm Hy Lạp. Ông chia sẻ: "Đây chính là cơ hội để tôi được tìm hiểu thực tế về cơ chế thị trường ở đất nước này. Trước khi lên đường, tôi đã vạch ra mục tiêu khá rõ ràng: Vì sao đất nước này bị lên án mạnh như thế mà vẫn tồn tại được? Và vì sao Nam Tư bị khai trừ khỏi phe XHCN và trở thành một trong những nước sáng lập phong trào Không liên kết cùng với Ấn Độ, Indonesia, Ai Cập và Ghana?...”

Bài học về sự chuyên tâm

Trong nhiệm kỳ Đại sứ ở Nam Tư, Đại sứ Hoàng Mạnh Tú đã đi thực tế hàng chục xí nghiệp và nông trường, kết hợp với nghiên cứu đường lối phát triển kinh tế của nước này và đã có những đánh giá khách quan về Nam Tư. Nam Tư là nước XHCN đầu tiên đã phát hiện ra trì trệ trong mô hình quản lý kinh tế tập trung và đã vận dụng quy luật giá trị và quan hệ thị trường làm cho nền kinh tế phát triển rất nhanh.

Theo ông, xã hội Nam Tư không có sự phân hoá giai cấp, Đảng Cộng sản vẫn nắm quyền lãnh đạo tuyệt đối. Ruộng đất giao lại cho nông dân được quản lý rất chặt chẽ. Thực phẩm bán ở chợ không cạnh tranh nổi với thực phẩm bán trong siêu thị bởi chuỗi sản xuất - tiêu dùng đã được bắt đầu từ những lợi ích rất quan trọng cho các bên. Ông đến các nhà máy tìm hiểu và được biết các nhà máy chế biến có sự kết hợp chặt chẽ với khâu sản xuất nên nông dân gần như không mang sản phẩm ra ngoài bán.

Đại sứ Tú nhớ lại: "Tôi vào siêu thị và hỏi nhân viên phục vụ trong đó, thu nhập một ngày như thế nào? Chị ấy trả lời: Tôi làm công ăn lương, nhưng nếu một ngày tôi phục vụ được nhiều khách thì tôi sẽ được hưởng phần trăm. Càng phục vụ được nhiều khách và phục vụ tốt thì thu nhập của tôi càng cao".

Vị Đại sứ từ dải đất hình chữ S xa xôi cũng đi thăm các nước cộng hoà trong Liên bang Nam Tư, chào lãnh đạo các nước để tìm hiểu quan điểm của họ. Ông nghiên cứu tất cả văn kiện Đại hội của Đảng Cộng sản Nam Tư và thấy rằng, xã hội Nam Tư chưa phân hoá, mô hình vận động theo quy luật kinh tế thị trường nhưng vẫn nắm chắc vai trò lãnh đạo đất nước.

Vị Đại sứ tâm niệm: "Người làm công tác đối ngoại, đặc biệt là người đứng đầu cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, phải luôn chuyên tâm nghiên cứu, tìm hiểu các vấn đề của nước sở tại, để từ đó rút ra được những bài học kinh nghiệm đóng góp về cho đất nước".